شرح و تفسير
همان گونه كه در بالا ، تحت عنوان « خطبه در يك نگاه » آمد ، امام عليه السّلام اين خطبه را در شرايط بسيار سخت و بحرانى ايراد فرموده است ، در شرايطى كه دشمن جسور و غارتگر براى تضعيف روحيه مردم عراق ، در هر گوشه و كنار به حملات ايذايى و غافلگيرانه پرداخته بود و امام عليه السّلام كه راه چاره را در يك حركت قوى و تهاجم همه جانبه مىديد ، به آماده ساختن مردم مشغول بود ، ولى ناتوانى و سستى و ضعفى - كه به علل گوناگون بر آن گروه مسلّط شده بود - امكان تشكيل چنين نيرويى را سلب كرده بود .
امام عليه السّلام چارهاى جز اين نداشت كه از آخرين حربه براى بسيج اين گروه سست و پر ادعاى كم قدرت ، استفاده كند و آنان را زير ضربات شلّاق ملامت قرار دهد ، شايد به خود آيند و خطراتى را كه از هر سو آنها را احاطه كرده است با چشم خود ببينند .
در نخستين جملهء اين خطبه امام عليه السّلام انگشت روى عامل اصلى اين ضعف و زبونى و ذلّت مىگذارد و به مو شكافى اين نكته مهم مىپردازد و آن ناهماهنگى ميان گفتار و عمل است كه از ضعف اعتقاد باطنى به اهداف و الا و آرمانهاى مقدّس ، سرچشمه مىگيرد . امام آنها را مخاطب ساخته ، چنين مىفرمايد :
« اى مردمى كه بدنهايتان جمع و افكار و خواستههايتان پراكنده است ! أيّها النّاس المجتمعة أبدانهم ، المختلفة أهواؤهم ! سخنان ( داغ ) شما ، سنگهاى سخت را در هم مىشكند ، ولى اعمال ( سست ) شما ، دشمنانتان را به طمع مىاندازد ، كلامكم يوهي « 1 » الصّمّ « 2 » الصّلاب ، و فعلكم يطمع فيكم الأعداء ! آرى ، بدبختى و زبونى و ذلّت شما از اينجا سرچشمه مىگيرد كه روح وحدت از
هامش
( 1 ) « يوهى » از ماده « وهى » به گفتهء مقاييس در اصل به معناى سستى است و به همين دليل هر سخن سستى را « واهى » مىگويند و از آنجا كه سستى ، سبب متلاشى شدن مىگردد ، اين واژه به معناى « پارگى و از هم گسستن » نيز آمده است .
( 2 ) « صمّ » جمع « اصمّ » به معناى كر و ناشنوا است و در اينجا مراد سنگهاى سخت و نفوذ ناپذير است ، گويى گوش شنوا براى چيزى ندارد . و « صلاب » جمع « صلب » ، به معناى « محكم » تأكيدى بر آن است .