[ حق : ]
« نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً »
« راغب » در « مفردات » مىگويد : اصل « حق » به معناى « مطابقت و موافقت » است ، و اين كلمه ، بر چند معنا اطلاق مىشود :
نخست - كسى كه چيزى را بر اساس حكمت ايجاد مىكند ، و به همين دليل به خداوند حق گفته مىشود « فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ » .
دوم - به چيزى كه بر اساس حكمت ايجاد شده نيز حق گفته مىشود ، و چون عالم هستى فعل خدا است و موافق با حكمت ، تمام آن حق است ، چنان كه قرآن مىگويد :
مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ : « خداوند اين موجودات ( خورشيد و ماه و منازل آنها ) را جز به حق نيافريده » .
سوم - به اعتقاداتى كه مطابق واقعيتهاست حق گفته مىشود : فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ « خداوند مؤمنان را به سوى آنچه از حق اختلاف كرده بودند رهنمون شد » .
چهارم - به سخنان و افعالى كه بر طبق وظيفه و در وقت مقرر انجام مىشود نيز ، حق گفته مىشود ، همان گونه كه مىگوئيم :
« سخن تو حق است و كردارت حق » .
بنابراين ، گاهى « حق » به كارى گفته مىشود كه بر وفق حكمت و از روى حساب و نظم آفريده شده است ، گاه به شخصى كه چنين كارى را انجام داده است ، گاه به اعتقادى كه مطابق واقع است و گاه به گفتار و عملى گفته مىشود كه به اندازهء لازم و در وقت لزومش انجام گرفته است ؛ به هر حال نقطهء مقابل آن « باطل » ، « ضلال » ، « لعب » و « بيهوده » و مانند اينها است ، حق موضوع ثابت و پابرجايى است كه باطل به آن راه ندارد .
« حقّ » در سورهء « يونس » در مقابل « باطل » نيست ، بلكه منظور اين است كه آيا اين مجازات و كيفر واقعيت دارد و تحقق مىيابد ؟ زيرا « حق » و « تحقق » هر دو از يك مادهاند ، البته حق در مقابل باطل ، اگر به معناى وسيع كلمه تفسير شود ، شامل هر واقعيت موجود مىگردد ، و نقطهء مقابل آن معدوم و باطل است .
و اين معنا دربارهء قيامت كاملًا صادق است ، به علاوه روزى است كه « حق » هر كس به او داده مىشود ، حقوق مظلومان از ظالمان گرفته خواهد شد ، و « حقايق » و اسرار درون به ظهور مىپيوندد ، بنابراين روزى است به تمام معناى حق . « 1 »
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيهء 3 ( ج 2 ، ص 491 ) ؛ يونس ، آيهء 53 ( ج 8 ، ص 385 ) ؛ ابراهيم ، آيهء 19 ( ج 10 ، ص 366 ) ؛ فاطر ، آيهء 31 ( ج 18 ، ص 277 ) ؛ نبأ ، آيهء 39 ( ج 26 ، ص 72 )