اين مجازات آنها در دنياست ، و در آخرت « جايگاهشان دوزخ است كه بدترين سرنوشت و جايگاه است ( وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ) ! »
البتّه طرز جهاد در برابر « كفّار » روشن است ، و آن جهاد همه جانبه ، و مخصوصاً جهاد مسلّحانه است ؛ ولى در طرز جهاد با « منافقان » بحث است ؛ زيرا مسلّماً پيامبر صلى الله عليه و آله با منافقان جهاد مسلّحانه نداشت ، چه اينكه منافق كسى است كه ظاهراً در صفوف مسلمين قرار دارد و به حكم ظاهر ، محكوم به تمام آثار اسلام است ، هر چند در باطن كارشكنى مىكند ؛ چه بسا افرادى كه مىدانيم ايمان واقعى ندارند ، ولى به خاطر اظهار اسلام نمىتوانيم رفتار يك نامسلمان با آنها كنيم ؛ لذا همانگونه كه از روايات اسلامى و گفتار مفسّران استفاده مىشود بايد گفت : منظور از جهاد با منافقان انواع و اشكال ديگر مبارزه غير از مبارزه مسلّحانه است ؛ مانند مذمّت و توبيخ و تهديد و رسوا ساختن آنها ، و شايد جمله « وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ » اشاره به همين معنا باشد .
البتّه اين احتمال در تفسير آيه وجود دارد كه منافقان مادامى كه وضعشان آشكار ، و اسرار درونشان برملا نشده ، داراى احكام اسلامند ، امّا هنگامى كه وضعشان مشخّص شد ، به حكم كفّار حربى خواهند بود ؛ و در اين حال نبرد مسلّحانه با آنها مجاز است .
ولى چيزى كه اين احتمال را تضعيف مىكند ، اين است كه در اين حالت اطلاق كلمهء « منافق » بر آنها صحيح نيست ، بلكه در صف « كفّار حربى » قرار خواهند گرفت ، زيرا همانطور كه گفتيم منافق كسى است كه ظاهرش اسلام و باطنش كفر باشد .
گشودن راه توبه به روى منافقان
آيهء 74 سورهء توبه :
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا