شاهد و گواه ، و آوردن جمله به صورت جملهء اسميّه ، و نيز استفاده از « إِنَّ » ، و « لام تأكيد » ، همه نشان مىدهد كه « دروغ » و « نفاق » چنان به هم آميخته است كه جدايى در ميان اين دو ممكن نيست ، هميشه منافقان دروغگو بودهاند ، و غالباً دروغگويان منافقانند .
تعبير به « إِخْوَانِهِمْ » ( برادرانشان ) نشان مىدهد كه رابطه و پيوند بسيار نزديكى ميان منافقان و كفّار است ، همانگونه كه در آيات قبل روى رابطهء اخوّت در ميان مؤمنان تكيه شده بود ، با اين تفاوت كه مؤمنان در اخوّت خود صادقند ، و لذا از هيچگونه ايثار و فداكارى مضايقه نمىكنند ، و به عكس منافقان هيچگونه وفادارى و همدردى ندارند ، و در سختترين لحظات دست از برادران خود بر مىدارند و اين است تفاوت اخوّت مؤمنان و كافران .
جملهء « وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً ؛ ما هرگز سخن هيچ كس را در مورد شما اطاعت نخواهيم كرد . » اشاره به اين است كه توصيهها و هشدارها و اخطارهاى محمّد صلى الله عليه و آله را در مورد شما كاملًا ناديده خواهيم گرفت .
سپس براى توضيح بيشتر دربارهء دروغگويى آنها مىافزايد : « اگر يهود را بيرون كنند اين منافقان با آنها بيرون نمىروند ( لَئِنْ أُخْرِجُوا لَايَخْرُجُونَ مَعَهُمْ ) » .
« و اگر با آنها پيكار شود ياريشان نخواهند كرد ( وَلَئِن نَّصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ) ! »
« و بعد از آن هرگز يارى نخواهند داشت ( ثُمَّ لَايُنْصَرُونَ ) ! »
لحن قاطع وكوبندهء اينآيات لرزه بر اندام هرمنافق و مخالفى مىافكند ، بخصوص اينكه آيه گرچه در مورد خاصّى نازل شده ولى به طور مسلّم مخصوص آن نيست ؛ اين يك اصل كلّى است در رابطهء « منافقان » با « ساير دشمنان اسلام » و همكارى نزديك آنان با يكديگر و وعده و وعيدهايى كه به هم مىدهند ، و بى پايه بودن تمام اين قول و قرارها .
اين امر نه تنها در گذشتهء تاريخ اسلام رخ داد كه امروز هم نمونههاى زندهء آن را در
چهره منافقان در قرآن با استفاده از تفسير پر ارزش نمونه ( فارسى ) — صفحة 160
مساهمون: ج فرازمند
ص١٦٠