اين تفاوت تعبير ، دربارهء منافقان « داخلى » و « خارجى » در آيهء فوق ، گويا اشاره به اين نكته است كه : منافقان داخلى در كار خود مسلّطتر و طبعاً خطرناكترند ، و مسلمانان بايد شديداً مراقب آنها باشند ، هرچند كه منافقان خارجى را نيز نبايد از نظر دور دارند .
لذا بلافاصله بعد از آن مىفرمايد : « تو آنها را نمىشناسى ولى ما مىشناسيم ( لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ ) » .
البتّه اين اشاره به علم عادى و معمولى پيغمبر صلى الله عليه و آله است ، ولى هيچ منافات ندارد كه او از طريق وحى ، و تعليم الهى ، به اسرار آنان كاملًا واقف گردد .
و در پايان آيه ، مجازات شديد اين گروه را به اين صورت بيان مىكند كه : « ما به زودى آنها را دوبار مجازات خواهيم كرد ، و پس از آن ، به سوى عذاب بزرگ ديگرى فرستاده خواهند شد ( سَنُعَذِّبُهُمْ مَّرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ ) » .
در اينكه « عذاب عظيم » اشاره به مجازاتهاى روز قيامت است شكّى نيست ؛ ولى در اينكه ، آن دو عذاب ديگر چه نوع عذابى است ، در ميان مفسّران گفتگوست ، و احتمالات متعدّدى پيرامون آن دادهاند .
امّا بيشتر چنين به نظر مىرسد : يكى از اين دو عذاب همان مجازات اجتماعى آنها به خاطر رسوائيشان و كشف اسرار درونيشان مىباشد ، كه به دنبال آن تمام حيثيّت اجتماعى خود را از دست مىدهند ؛ و شاهد آن را در آيات گذشته خوانديم ؛ و در بعضى از احاديث نيز آمده كه وقتى كار اين گروه به مراحل خطرناك مىرسيد ، پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را با نام و نشان معرّفى مىكرد ، و حتّى از مسجد بيرون مىساخت . « 1 »
و مجازات دوم ، همان است كه در آيهء 50 سورهء انفال اشاره شده ، آنجا كه مىفرمايد : « وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ ؛ هرگاه كافران را
هامش
( 1 ) . در بحارالانوار ، ج 21 ، ص 121 ، حديثى به اين معنا اشاره دارد .