جامعه به ربانيت و خداگونگى برنامه دارد . انسان براى رسيدن به مقام ربانيت و خداگونگى آفريده شده و احكام دين و بعثت انبياى الهى براى همين هدف بوده است . « 1 »
شرايط روشهاى احياى دين با جهان بينى
هر يك از روشهاى ياد شده ، از جهانبينى و نوعى نگرش ويژه به انسان و جهان و هستى و دين ناشى شده است .
روش تاريخى ، محصول فهم دين از نگرش تاريخى به اصول و مبانى شريعت است . روش هرمنوتيك حاصل برجستگى مباحث دين شناختى در فلسفهء غرب است . روش فقاهتى ، نوعى نگرش فقهى به دين است . روش مشهودى ، حاصل جهانبينى عرفانى و نگرش عاشقانه به عالم و آدم است كه در آثار حافظ و مولوى متجلى است ، چنان كه مولوى ، عشق را طبيب جسم و جان مىشناسد :
شادباش اى عشق خوش سوداى ما * اى طبيب جمله علتهاى ما
اى دواى نخوت و ناموس ما * اى تو افلاطون و جالينوس ما
. . . ذرهاى از عشق در جان افروز * مابقى فكر و عبارت را بسوز
روش علمى حاصل نگرش علمى به هستى و انسان است كه در عالم اسلام به پيروى از فلسفهء تجربى غرب و « سانيتيسم » به وجود آمد . بسيارى از روشنفكران در تاريخ معاصر ايران سعى كردند دين را در گرو علمى كردن آن احيا كنند . شيوههاى مهندس مهدى بازرگان ، دكتر نخشب ، دكتر رهسپار ، اعضاى نهضت آزادى در ايران و سرسيد احمدخان هندى و رشيدرضا در مصر ، از مصداقهاى بارز اين دسته است .
روش التقاطى ، محصول نگرش التقاطى به دين و بهرهگيرى از انديشههاى بيگانگان و علوم بشرى در معرفت دينى بود ، كه داستان غم انگيزى دارد ، امّا روش علّامه طباطبائى ، جامعيت ويژهاى دارد كه سعى مىكند انسان را به مقام خلافت الهى و عبوديتى كه كنهش ربوبيت است برساند . « 2 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : علّامه طباطبائى ، الميزان ، ج 8 ، ص 299 ، با تلخيص ؛ مرتضى مطهرى ، مجموعه آثار ؛ تفاسير مجمع البيان و نمونه و صافى ، ذيل آيهء« إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ »( 2 ) . ر . ك : علّامه طباطبائى ، بررسىهاى اسلامى ، به كوشش سيد هادى خسروشاهى ، ص 35 - 36