صورت پذيرد و چه مبارزهاى باشد كه آغازگر آن مسلمانان بودهاند ، حقيقت اين امر دفاع از حق انسانيت نسبت به زنده ماندن اوست ، چرا كه در شرك ورزيدن به خداوند متعال هلاكت و نابودى انسانيت و مرگ فطرت قرار دارد و مبارزه و قتال ، دفاع از حق آن و باز گرداندن حيات و زندگى از دست رفتهاش نهفته است . « 1 »
بنابراين ، قتال با هر كس و هر فكر و گروهى ، دفاع محسوب مىگردد و علّامه معتقد است اسلام نيازمند چنين حكمى است تا زمين را از لوث هرگونه شرك و بىايمانى پاك نموده و ايمان خالص را بگسترد . دستور قرآن به انواع قتال را كه در بالا ذكر شد ، براى تحقّق همين هدف مىداند .
بدينترتيب مفهوم جهاد در اسلام روشن مىگردد و فلسفهء تشريع و رابطهء آن با توحيد و پىآمدهاى مؤثر اجتماعى آن واضح مىشود . نكتهء قابل توجه در اين خصوص ، كه علّامه در تتميم اين مطلب بر آن تأكيد مىورزد ، آن است كه تصور نشود اصلاح جامعهء بشرى و اقامهء عدل كه قرآن وعده داده است روزى بهطور كامل صورت خواهد گرفت ، با اسباب ظاهرى غير ممكن است و حتماً نيازمند مصلحى غيبى است . در اين مورد بهتر است كلام علّامه را بهطور كامل ذكر كنيم .
وى پس از ايراد آيات وعده دهندهء پيروزى كامل مسلمانان و برافراشته شدن پرچم حق در جهان « 2 » مىگويد :
چه بسا گمان برده مىشود اين مطلب وعدهاى است بر يارى الهى به وسيلهء مصلحى غيبى ، كه بدون توسل به اسباب ظاهرى صورت مىپذيرد ، اما آيهء شريفهء : «
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ
» با آن منافات دارد ، چرا كه استخلاف ( جانشين نمودن ) آنگاه صورت مىگيرد كه برخى افراد از ميان بروند و ديگران بر جاى آنها قرار گيرند . پس در آن اشارهاى است به قتال و مبارزه ؛ چنان كه آيهء شريفهء : «
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ ، يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ »
« 3 » به دعوتى مبتنى بر حق و نهضتى دينى اشاره دارد كه در آينده
هامش
( 1 ) . الميزان ، ج 2 ، ص 66
( 2 ) . مانند آيات صف ( 61 ) آيهء 9 ، انبياء ( 21 ) آيهء 105 ، نور ( 24 ) آيهء 55
( 3 ) . مائده ( 5 ) آيه 54