بر اين اساس ، فقيهِ صاحب نظر ، بايد بداند در چه عصرى زندگى مىكند ، و آگاه باشد علم و فناورى و ارتباطات تا آنجا پيش رفته است كه ديگر از او توقع پاسخگويى به يك شهر يا كشور نمىرود ، بلكه مخاطب او ميلياردها انسان است كه به راحتى مىتواند با تجهيزات نو ، پيام اسلام و احكام نورانى آن را به گوش همه برساند .
علّامه در الميزان ، ضمن بحثهاى مختلف ، به تحليل كلى احكام و موضوعات فقهى و نيز انديشههاى ديگر مكاتب در گذشته و حال ، اقدام مىورزد . وى در پرتو معارف عميق قرآنى و با استناد به آيات مختلف كلام الهى ، نسبت به كلّيات احكام و موضوعات مختلف فقهى ، از رويكردى اجتماعى ، فلسفى ، اخلاقى و . . . برخوردار بوده و از افقى ديگر ، جز آنچه در مباحث استدلالى بيان مىشود ، قوانين و دستورهاى اسلام را تبيين مىكند .
با اين مقدّمه موضوع اين نوشتار را به بررسى انديشهها و نظريات علّامه طباطبائى در مورد مبانى عام و فلسفه و ماهيّت احكام و قوانين اسلامى و رويكردهاى مختلف اجتماعى ، فلسفى و اخلاقى نسبت به آنها اختصاص دادهايم . « 1 »
شايان ذكر است ، تحقيق كامل اين موضوع و استيفاى آن از عهدهء اين مختصر خارج است ، از اين رو ، آن را فقط مقدّمهاى بر تلاشهاى بعدى مىدانيم و اميدواريم با استمداد از روح بلند آن بزرگوار ، حق مطلب به شايستگى ادا شود و اساتيد و بزرگواران هرگونه قصور را در توضيح و ارائهء مباحث به ديدهء اغماض نگريسته و متذكر گردند .
فصل اوّل : رويكردى عام به احكام و قوانين اسلامى
انسان از ابتدايىترين دوران زندگى خود تاكنون ، در هر وضع و موقعيت زمانى و مكانى كه قرار داشته ، خود را تابع نوعى آداب و رسوم و دستور عمل مىدانسته كه بر حسب اوضاع و احوال مختلف فرق كرده است ؛ از آداب و رسوم ساده و گاهى توأم با خرافه و اسطورهء جوامع قبيلهاى و بدوى گرفته ، تا قوانين و بايدها و نبايدهاى اخلاقى و حقوقى جوامع مدرن .
دليل اين امر ، گذرى هر چند كوتاه به تاريخ بشر است كه بررسىهاى فلسفى و انسان شناختى اثبات مىكند نياز به قانون و دستور عمل رفتارى ، جزء لوازم حيات بشر محسوب مىشود و در واقع فطرى اوست .
هامش
( 1 ) . شايان ذكر است ترجمهء عبارات الميزان از نگارنده است و ارجاع به چاپ عربى الميزان مىباشد