« فعال ما يشاء و ما يريد » اين است كه خداوند ارادههاى تازه و نو به نو و مستمر دارد . اگر چنين نبود ، توبه و انابه و از آنها مهمتر دعا معنايى و سرانجامى نداشت .
گناهكارى كه فى المثل به خاطر گناهانش دوزخى است و خداوند هم او را دوزخى مىداند ، توبه و انابه مىكند و خداوند اگر توبهء او را بپذيرد ، سرنوشت پيشين او را محو و سرنوشت جديد او را اثبات مىفرمايد . دعاهاى مستجاب هم همين است كه خداوند مختارانه حكم پيشين را كه در حرمان يا ابتلاى زيد است ، تغيير مىدهد . « 1 »
با نگاهى اجمالى به آيات مقدس و نورانى قرآن درمىيابيم سراسر اين كتاب آسمانى مملوّ از آياتى است كه بهگونه مجازى ، صفاتى را به خداوند نسبت داده است ، مثلًا قرآن براى خداوند صفاتى نظير رضا ، غضب ، مكر ، كيد و أَسَف را اثبات كرده و فرموده است :
و مكروا مكراً و مكرنا مكراً . « 2 »
انَّهم يكيدون كيداً و أكيدُ كيداً . « 3 »
فلما اسَفُونا انتَقَمنا مِنهُم . « 4 »
انَّ المنافقين يخادعون اللَّه و هُوَ خادِعُهُم . « 5 »
آيا مىتوان با تكيه بر ظواهر اين آيات ، براى خداوند صفاتى مانند آنچه در انسان است ، قائل شد ؟
اصولًا وضع الفاظ براى القاى معانى عام است ، بدون اينكه مقيد به جهان ماده يا معنا باشد ، مثلًا دو واژهء سمع و بصر براى مسموعات و مبصراتى وضع شده كه به وسيله چشم و گوش ظاهرى يا غير آن درك مىشود . بر همين مبنا اطلاق آن بر ذات حق جايز است و مىتوان خداوند را سميع و بصير ناميد ، در حالى كه سميع و بصير بودن خدا با آنچه در مورد انسان به كار مىرود ، تباين كلى دارد و هرگز قابل مقايسه نيست ؛ از همين قبيل است واژهء بدا .
آنچه از اين لفظ در مورد انسان به كار مىرود ، ظهور رأيى جديد و انديشهاى تازه است ، اما
هامش
( 1 ) . ترجمه - توضيحات و واژهنامهء قرآن كريم ، ص 254
( 2 ) . نمل ( 27 ) آيه 50
( 3 ) . طارق ( 86 ) آيه 15 - 16
( 4 ) . زخرف ( 43 ) آيه 55
( 5 ) . نساء ( 4 ) آيه 142