اجتنابناپذير است ، نظير نسخ « عدّه متوفى عنها زوجها » « 1 » و نسخ صدقه دادن پيش از نجوا با پيامبر صلى الله عليه و آله . « 2 »
از آنچه به اجمال گفته شد چنين فهميده مىشود كه قضا و قدر حتمى خداوند - كه در متون دينى گاه از آن به « لوح محفوظ » و گاه به « امالكتاب » يا « علم مخزون » ياد مىشود - تغييرپذير نيست و بدا در آن رخ نمىدهد ، زيرا خداوند از ازل به تمام پديدهها و همهء هستى علم و احاطه دارد و هيچ چيز از دايرهء علم مطلق خداوند و قدرت بىانتهاى حضرت حق بيرون نيست و روايات معصومان تماماً حاكى از اين حقيقت است كه خداوند قبل از آفرينش جهان و پيدايش موجودات و پيش از وقوع حوادث و پديدهها ، به آنها علم و آگاهى داشته و همهء آنها مشمول علم بىپايان خداوند هستند . وقوع بدا در قضاى مشروط و غير حتمى است كه در صورت وجود مقتضى و بر اثر عواملى ممكن است رخ دهد .
حقيقت بدا : [ نياز جهان آفرينش در حدوث و بقا به علم و قدرت ذات بارى تعالى ]
بدا عبارت از اعتراف به اين اصل است كه جهان آفرينش و سراسر گيتى ، نه تنها در حدوث ، به علم و قدرت ذات بارى تعالى نيازمند است ، بلكه در بقا نيز تحت نفوذ مستقيم قدرت بىپايان و علم مطلق الهى قرار دارد و اراده و خواست خداوند از ازل تا ابد در جهان نافذ است و خداوند فعّال ما يشاء و مختار مطلق است و فرمانرواى بىچون و چراى همهء بود و نبودها و نظامها و نسبتها و مراتب و درجات جهان هستى و مسلط بر همه قضا و قدرها - اعم از حتمى و غير حتمى - است . يكى از محققان در اين باره مىنويسد :
در قرآن مجيد تصريح شده است كه «
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ »
« 3 » يا «
يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ »
« 4 » و «
بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ »
« 5 » اگر قرار بود خداوند فقط اجرا كننده علم و معلومات خود باشد ، در واقع ، ديگر فاعل مختار نبود ، بلكه - العياذ باللَّه - فاعل مضطر و مجبور بود . يك معناى
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) آيه 234
( 2 ) . مجادله ( 58 ) آيهء 12 - 13
( 3 ) . الرحمن ( 55 ) آيه 29
( 4 ) . فاطر ( 35 ) آيه 1
( 5 ) . مائده ( 5 ) آيه 64