زيان اوست و كار را بر او خراب مىكند ، چشم بپوشد و اين بىشك به خاطر اين است كه حكومتهاى قدرتمند در هر زمان به افشاى حقايقى كه به نفع آنهاست اهمّيت مىدهند و آنچه را كه به زيان آنهاست يا مىپوشانند ، يا جامهاى بر آن مىپوشانند كه از آن بهره ببرند ، يا باطل و دروغ را به صورت حق و درست جلوه مىدهند ، چرا كه سرشت انسان و نهاد جامعه ، بر آن است كه به هر صورت ممكن ، جلب منفعت و دفع ضرر كند . در اين نكته ، هر كس كه كمترين آگاهى و شناخت از اوضاع كلّى زمان خودش داشته باشد و در تاريخ امّتهاى پيشين و دور درنگ كند ، شكّى نخواهد داشت .
2 . همهء آنان كه حاملان اخبار و ناقلان حوادث و تأليف كنندگان در زمينهء تاريخند ، در نقل و نگارشهاى خود ، خالى از احساسهاى درونى و تعصّبهاى قومى نيستند . در گذشته ، آگاهى از حوادث تاريخى ، در شرايطى كه حكومتهاى دورهء آنان حكومت دين بوده است ، به فرقه و گرايش خاصّى منسوب بودند يا به دين خاصّى پاى بند بودند و احساسات مذهبى و تعصّبهاى نژادى و ملّى در آنان نيرومند بوده است و اين گرايشها ، در نقلهاى تاريخى از آنجا كه برخوردار از حكم داورى بوده است ، دخالت مىكرده و اثر مىگذاشته است .
همچنان كه امروز نيز ، تعصّبهاى مادّى و احساسهاى نيرومند نسبت به آزادى عليه دين و هواى نفس بر ضدّ عقل ، موجب شده است كه صاحبان خبرها ، امروز هم مثل پيشينيان در ثبت و نقل حوادث ، دخالت كنند . از اين رو ، هيچ نمىبينند كه پيرو يك آيين ، در آنچه كه نگاشته و اخبارى كه گرد آورده است ، چيزى راكه مخالف مذهب خود بوده ، آورده باشد .
پيرو هر مذهب ، هر چه را ثبت كرده ، موافق ديدگاههاى مذهبى خويش بوده است . امروز نيز همينگونه است . هيچ نقل تاريخى را نمىبينيد مگر آنكه در ثبت و ضبط آنها ، به نوعى عمل مىشود كه تأييد كنندهء مكتب مادّى باشد !
عوامل ديگرى هم وجود دارد كه تاريخ را تباه مىسازد ، همچون نبودن وسايل ثبت و ضبط و دريافت و نگهدارى و نقل و انتقال اخبار و نگارش و تدوين و حفاظت از آنها در مقابل دگرگونىها و ناپديد گشتنها . اين كاستى هر چند كه امروز به خاطر نزديك شدن كشورها و شهرها و تراكم وسايل ارتباطى و سهولت نقل و انتقال خبرها بر طرف شده است ، امّا بلا از جاى ديگرى فراگير شده است ، و آن دخالت سياستها در همهء امور انسان است . دنياى امروز ، بر مدار سياست هنرى و فنّى مىچرخد و اخبار هم طبق تحوّلات سياسى ، تغيير حال
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 182
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص١٨٢