ج . ترجمه محمّد بن اسماعيل ( رسالهء حاضر )
ذكر اين رسالهء مختصر در فهرست آثار شيخ بهايى نرفته ، امّا در الذريعه و برخى نسخههاى خطى ، مطرح شده است . « 1 » موضوع رساله ، تعيين محمّدبن اسماعيل مذكور در صدر اسناد كافى است و نزديكى زيادى دارد با آنچه شيخ بهائى در همين موضوع ، در مشرق الشمسين آورده است . ايشان در اين رساله مىگويد :
الذى وصل إلى بعد التتبع التام انّ تسعة من الرواة مشتركون فى هذا الإسم .
او در مشرق الشمسين مىنويسد :
الذى وصل إلينا بعد التتبع التام ان اثنى عشر رجلًا من الرواة مشتركون فى التسمية بمحمّد بن اسماعيل . « 2 »
شايد بتوان از اين دو جمله استفاده كرد كه ايشان ، مشرق الشمسين را بعد از رساله حاضر نوشته است و تتبع او در مشرق الشمسين كاملتر شده است .
به اين ترتيب ، از آنجا كه تاريخ تأليف مشرق الشمسين 1015 ق است ، « 3 » بايد تاريخ تأليف اين رساله قبل از اين تاريخ بوده باشد . از سويى آقا بزرگ تهرانى ، كه نسخهء كاملِ رساله ترجمهء محمّد بن اسماعيل را در كتابخانه شيخ محمّد ساوى در نجف ، ديده است ، مىگويد در اين رساله ، شيخ بهايى به حبل المتين ارجاع داده است .
در نسخهاى كه به آن دسترسى داريم - نسخه آستانه قم - ، هيچ ارجاعى به حبل المتين وجود ندارد . حال با توجه به اينكه الفرائض البهائيه ، كه بخش موجود از حبل المتين ، و تا پايان تعقيبات صلاة است ، داراى تاريخ اتمام شوال 1007 ق است ، « 4 » مىتوان حدس زد تاريخ تأليف رسالهء حاضر ، بين 1007 تا 1015 ق بوده است .
ذكر دو نكته خالى از فائده نيست ؛ اول اينكه در متن اين رساله ، نام آن نيامده است و نامگذارى به عنوان « ترجمهء محمّد بن اسماعيل » از الذريعه گرفته شده است .
ديگر اينكه با توجه به كلام آغازين شيخ در اين رساله ، شايد بتوان احتمال داد ،
هامش
( 1 ) . الذريعة ، ج 4 ، ص 163 .
( 2 ) . مشرق الشمسين ، ص 64 .
( 3 ) . الذريعة ، ج 21 ، ص 50 - 51 .
( 4 ) . حبل المتين ، ص 844 ؛ الذريعه ، ج 6 ، ص 240 .