حديث و ديدار با مشايخ بزرگ ناگزير به اقامت در قم و سپس سفر به ديگر حوزهها گردد . دقيقاً مشخص نيست كه كلينى در چه تاريخى به رى بازگشته است . اما به احتمال قوى اقامت او در اين شهر به دهههاى چهارم و پنجم عمر وى و پس از سال 300 هجرى باز مىگردد ، زيرا كلينى كافى را در دهههاى آخر عمر خويش تأليف نمود و اين در زمانى بود كه او مرجع شيعيان رى و محل رجوع مشتاقان علوم دينى بود ، چنانكه نجاشى در شرح حال او مىنويسد : « كلينى در عصر خود بزرگ و پيشواى اصحاب ما در شهر رى بود و در حديث موثقترين و ضابطترين آنها به شمار مىآمد ، او كتاب خود يعنى كافى را در ظرف بيست سال تأليف نمود » . « 1 » و به تبع نجاشى علامه حلى متذكر مىشود كه : « كلينى در رى عالىترين مرجع فتوى بود و در چهره درخشان حديث در آن سامان به شمار مىرفت » . « 2 » و به نظر مىرسد همين مقام و موقعيت اين دانشمند باعث شد تا يكى از علاقهمندان و دلسوختگان مذهب با نوشتن نامهاى به او از وى تقاضا كند تا به تأليف جامع مذهبى خود روى آورد « 3 » و چنانكه خواهيم گفت كلينى ضمن قبول درخواست اين برادر دينى ، با استفاده از دست آوردهاى حديثى خود و منابع موجود در كتابخانههاى شهر رى به نگارش كتاب خود روى آورد . او احتمالًا در طول نوشتن اين كتب ، مجدداً به قم مسافرت نمود تا از منابع حوزه قم به ويژه كتابخانه استاد خود على بن ابراهيم قمى استفاده نمايد و اين مطلب از صدر روايات كتاب كه دو سوم آن با نام على بن ابراهيم قمى پيوند خورده است « 4 » ، قابل استنباط است و بالاخره بايد گفت : مرحوم كلينى پس از تأليف جامع حديثى خود در سال 327 هجرى عازم بغداد گرديد و در دو سال آخر حيات خود ، كتاب كافى را در جمع محدودى از ياران و شاگردان خود به معرض روايت گذاشت . « 5 » كلينى در سال 328 « 6 » و مطابق برخى نظرات در سال 329 درگذشت « 7 » و در باب الكوفه بغداد به
هامش
( 1 ) . نجاشى ، رجال ، به رقم 1026 .
( 2 ) . علامه حلى ، خلاصة الاقوال ، ص 145 .
( 3 ) . كلينى ، الكافى ، ج 1 ص 8 .
( 4 ) . بهبودى ، محمد باقر ، گزيده من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ص 8 .
( 5 ) . شيخ طوسى ، تهذيب الاحكام قسمت مشيخه ج 10 ص 29 ، استبصار ج 4 ص 302
( 6 ) . شيخ طوسى ، فهرست ، به رقم 591 ، علامه حلى ، خلاصة الاقوال ص 145 .
( 7 ) . نجاشى ، رجال ، به رقم 1026 ، شيخ طوسى ، رجال ، ص 495 .