دانستهاند . مرحوم غفارى در مقدمهء خود بر كافى در اينباره مىنويسد :
هر چه در سخنان و كتابهاى عالمان جستجو كنى ، مطلبى نخواهى يافت كه نشان دهد كلينى رحمه الله در لفظ حديث تصرف يا حديث را نقل به معنا كرده يا آن را از حفظ نقل كرده باشد . « 1 »
پديدهء نقل به معنا در جوامع حديثى اهل سنت بسيار مشاهده مىشود ، مثلًا سيوطى دربارهء بخارى و تدوين صحيح بخارى مىنويسد :
چه بسا كه وى روايات را از حفظ مىنوشت و الفاظ راويان را تشخيص نمىداد از اينرو گاه دچار شك مىشد . « 2 »
2 . عدم ذكر احاديث متعارض و اكتفا به ذكر روايات مطابق با نظر فقهى خود : « 3 » اين ويژگى موجب گشته است كه روايات انتخابى مرحوم كلينى ، فتواى او تلقى گردد .
در بحث انگيزهء تأليف كافى بيان شد كه يكى از مشكلات موجود آن عصر براى تودهء مردم ، وجود روايت متعارض بود ، لذا مرحوم كلينى در بين روايات متعارض ، حديثى را برگزيده كه با بينش فقهى و اعتقادى او متناسب بوده است ، از اينرو كتاب وى ، كمتر احاديث اختلافى را در خود جمع كرده است . اين نكته گرچه از محسنات كافى بوده است ، به سهم خود از عوامل نقد كتاب نيز به شمار مىآيد ، زيرا در اين شيوه پارهاى از روايات فقهى از ديد فقيهان به دور خواهد ماند ، رواياتى كه ممكن است از
هامش
( 1 ) . الاصول من الكافى ، مقدمهء محشى ( على اكبر غفارى ) ، ص 12 .
( 2 ) . تدريب الراوى ، ص 86 . ابن حجر از بخارى نقل كرده است كه خود مىگفت : احاديث بسيارى را در بصره شنيدم و در شام نوشتم يا در شام شنيدم و در مصر نوشتم . راوى پرسيد : آيا تمام حديث را ؟ و بخارى سكوت كرد ( مقدمهء فتح البارى ، ص 488 ) .
( 3 ) . مثلًا در عنوان صلاة مسافر و در تعيين مسافتى كه نماز شكسته مىشود ، دو دسته روايت وجود دارد ، مرحومكلينى تنها روايات « بَريد » را ذكر كرده است و هيچ روايتى از « بَريدَين » نياورده است ( كافى ، ج 3 ، ص 432 ) ، چگونگى اخذ و انتخاب يك دسته از روايات معارض و نقل آنها در كتاب كافى ، در مقدمه كتاب توضيح داده شده است . مرجحاتى كه مؤلف از آنها نام مىبرد ، موافقت با كتاب ، موافقت با عامّه و همچنين اجماع اصحاب بر آن است . اگر هيچ گروه از متعارضين ، اين مرجحات را نداشتند ، طبق دستور ائمه عليهم السلام به هر گروه مىتوان عمل كرد : « بأيّهما اخذتم من باب التسليم وسعكم » و كلينى رحمه الله يك گروه را انتخاب و در كتاب خود نقل كرده است .