علما نيست كه دانستن مسائل بايد يا به اجتهاد باشد يا به تقليد از مجتهد زنده . و تقليد اموات جايز نيست ، يعنى كسى كه مجتهد نباشد و مرتبهء استدلال نداشته باشد ، نمىتواند عمل به فتاوى علماى اموات كند و همچنين نمىتواند رجوع به كتب حديث و فقه كند و آن چه خود بفهمد ، به آن عمل كند ؛ بلكه بر او واجب است كه رجوع به مجتهد حى كند و مسائل دين خود را از او اخذ نمايد و كسى كه نه مجتهد باشد و نه مقلّد مجتهد حى عبادت صورتى ندارد و اگر چه مسائل آن را از كتب بعضى از علماى سلف ديده يا از غير مجتهد شنيده باشد . و از اين جهت حق تعالى در كتاب « 1 » خود بندگان خود را مأمور ساخته كه هر فرقه ، بعضى از خود را به تحصيل علم بفرستند كه رتبهء فقاهت و اجتهاد تحصيل كند تا آن گروه ، مسائل دين خود را از او اخذ كنند . و اين طريقه ، هميشه در ميان سلف و خلف فرقهء اماميّه - كثّرهم اللّه - مستمر و برقرار بوده و به اين جهت در هر شهر و طايفهاى بعضى از مجتهدين مىبودند و مردمان ، مسائل دين خود را مشافهة از ايشان اخذ مىنمودند و اگر معدودى متمكّن نمىبودند كه مشافهة مسائل را از مجتهد حى اخذ كنند ، به وساطت عادلى ، يا كتب او ، مسائل را از او اخذ مىكردند .
و در اين اعصار چون اكثر مردم ، بنا را بر مسامحه گذاشته و امور دنيا را بر امر دين ترجيح داده و دست از تحصيل علم كشيده و اكثر بلاد شيعه از مجتهد خالى و اگر معدودى باشند ، مردمان در اخذ مسائل از ايشان تقصير و كوتاهى مىكنند ، و چه بسيار مردماند كه جميع عمر خود را صرف امور دنيويه كرده و ساعتى را به مصرف تحصيل معرفت اصول عقايد حقه و كسب اخلاق حميده و مسائل دينيه ننموده ، و حال اين كه تحصيل امور مذكوره ، واجب عينى است بر هر فردى از افراد مكلفين ، و احدى در ترك آن معذور نيست . و چه تعجب است از كسى كه قائل به معاد و دار آخرت باشد و همهء عمر خود را از براى گذران چند روز دار فانى به مصرف رساند و بالكليه ، غافل از تحصيل توشهء سفر آخرت و تهيّهء اسباب مسكن جاويد باشد !
هامش
( 1 ) . البقرة ( 2 ) : 9فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ . . ..