مقدّس پرسيد : پيشنهاد شما چيست ؟
گفتند : پيشنهاد ما آن است كه كتابهاى مورد نظر را خودمان مطالعه كنيم و آنها را در خدمت شما روخوانى نماييم و هر مقدار كه فهميديم و نيازى به توضيح و تقرير نداشت مىگذريم و هرچه را كه نفهميديم از شما توضيح مىخواهيم و استفاده مىكنيم .
مقدّس از هوشمندى آنها به شگفت آمد و پيشنهادشان را پذيرفت . و آنها طبق پيشنهاد خود برخى از كتابهاى اصول و منطق و كلام را برگزيدند و خيلى سريع همهء آنها را در نزد وى ياد گرفتند . « 1 »
* درخشش نبوغ
آنگاه كه آن دو بزرگوار از محضر پر فيض محقق اردبيلى استفاده مىكردند و با ابتكار جالب خود به سرعت مراحل علمى را پشت سر گذاشته پيش مىرفتند ، ( شرح مختصر عضدى ) يكى از كتابهاى معمول بوده و طلبهها در مدت طولانى آن را نزد استاد مىخواندند ولى آن دو بزرگوار به پيشنهاد خود مىخواستند آن كتاب را در مدّت خيلى اندك تمام كنند . از اينرو هر روز چند ورق آن را مطالعه كرده و در محضر استاد ابهامات را رفع مىكردند و بدون آنكه از استاد شرح و توضيحى بيشتر بخواهند ، پيش مىرفتند و اين روش غير معمول براى برخى از شاگردان مقدس بسيار عجيب مىآمد بنابراين آنها را به باد استهزاء گرفته و مسخره مىكردند ، ملا احمد از طرز رفتار ناخوشايند آن عدّه شاگردان ، ناراحت شد و به آنها فرمود : به زودى آنان به بلاد خود باز مىگردند و آثارشان بهدست شما مىرسد و شما همچنان به خواندن شرح مختصر اشتغال داريد .
بطورى كه محقق اردبيلى پيشبينى كرده بود . وقتى آنها به وطن خود بازگشتند ، در مدت كمى شيخ حسن دو كتاب « معالم » و « المنتقى » را ؛ و سيد محمد « مدارك » را تأليف كردند و خيلى زود آثار علمى آنها در عراق و ديگر جاها
هامش
( 1 ) . الدّر المنثور ، ج 2 ، ص 201 - 199 .