بلكه در اين شرائط اشتغال به تحصيل و تدريس را لازم مىدانست .
بسى توهم بىجا كردهايم اگر خيال كنيم اجتناب از اقتحام در معصيت او را از ورود به دستگاه باز داشته بود . مقام شامخ معنوى و عرفانى او اجلّ از اين است كه در اين گونه جاها بلغزد يا در مقدمات لغزش واقع شود . بطور حتم مقام معنوى و احتياط اين ضرب المثل تقوا اگر از نورانيّت و معنويت خواجه طوسى زيادتر نباشد كمتر نيست كه در حقش وارد شده كه وقتى علامهء حلى مدتى در محضر وى كه در آن زمان در دستگاه حكومتى وزير هلاكو خان مغول بود تلمّذ نموده سپس به درس دايى بزرگوار خود محقق حلّى حاضر گشت محقق به وى فرمود بخاطر نشست و برخاست با وزير مغول بايد كفاره بپردازد و كفارهء تو مقدارى نماز و روزه است و پس از پرداخت جريمه مىتوانى به درس من حاضر بشوى ، علامه عرض كرد : من جايى براى كفاره دادن بخاطر معاشرت با اهل سياست كه به عقيدهء شما از زمره ظالمين هستند نمىبينم زيرا من در اين شش سالى كه معاشر با خواجه طوسى بودم و از محضرش استفاده مىكردم حتى براى يك بار هم ترك اولى و ارتكاب به كراهت از آن بزرگوار مشاهده نكردم ، گويا آراسته به مقام عصمت بود .
از اينجا دقيقا معلوم شد كه استنكاف صاحب معالم و صاحب مدارك دو شاگرد مبرز و برجستهء محقق اردبيلى از آمدن به ايران و زيارت حضرت ابا الحسن على بن موسى الرضا - عليهما السلام - جز خوف از ورود در دستگاه حكومتى و محروميت از تحقيق و تأليف و تدريس و تربيت طلاب چيز ديگرى نبوده است . و اينكه در بعضى از كتابها آمده « 1 » كه خوف آنها از اين بود كه شاه عباس آنها را به حضور بطلبد و آنها راضى نبودند به حضور او برسند بيانگر
هامش
( 1 ) . خوانسارى در روضات بنقل از سيد نعمت اللّه جزايرى صاحب الانوار النعمانيه مىنويسد :
قد حدثنى اوثق مشايخى ان السيد الجليل محمد صاحب المدارك و شيخ المحقق الشيخ حسن صاحب المعالم رحمهم اللّه قد تركا زيارة المشهد الرضوى على ساكنه افضل الصلاة خوفا من ان يكلفهم الشاه عباس الاول بالدخول عليه - روضات الجنات 7 / 49 .