محدّث قمى ( وفات 1359 ه . ق ) نيز مثل همين كلمات افتخارآميز مجلسى را در بزرگداشت وى مىآورد :
« . . . شيخ اجل ، عالم ربّانى ، فقيه ، محقّق صمدانى ، معروف به محقّق اردبيلى است كه در مراتب « علم » و « فضل » و « عبادت » و « زهد » و « كرامت » و « وثاقت » و « تقوا » و « ورع » و « جلالت » به درجه [ اى ] رسيده كه توصيف نشود ، و در قدس و تقوا به مرتبه [ اى ] رسيده كه به او « مثل » زده شود . و به راستى اشعه انوار جمال و پرتو حسن آن عالم مفضال ، چنان تجلّى كرده كه بر هيچ ديده پوشيده نيست . » « 1 » صاحب جواهر ( وفات 1266 ق ) نيز در بحث لزوم عدالت در امام جماعت ، و اينكه آيا حسن ظاهر كفايت مىكند يا بايد ملكه عدالت داشته باشد ، مىنويسد : « . . . هرگز نمىتوان حكم به ملكه بودن عدالت شخصى داد ، مگر اينكه مثل مقدس اردبيلى و سيّد هاشم [ بحرانى متوفّى 1107 ق ] باشد ؛ بنا به آنچه كه از حالات اين دو نفر نقل شده . . . » « 2 »
مقدس اردبيلى معاصر شيخ بهائى عاملى ( وفات 1031 ق ) و حكيم ميرداماد ( وفات 1041 ه . ق ) بوده است و ظاهرا ملاقاتى هم بين مقدّس و شيخ بهايى انجام پذيرفته است . البته طبق معمول ، مردم در اين رابطه داستانهايى ساختهاند كه در شأن اين دو عالم ربّانى نيست .
در خصوص مقام فقهى و نظرات و آراء او ، بايد گفت كه فقها توجه خاصى به آن داشتهاند ؛ از جمله آنها حضرت امام خمينى رحمة اللّه است . آيت اللّه جعفر سبحانى در اين باره مىفرمايد : « حضرت امام در ميان فقهاى شيعه ، از سه نفر تجليل خاصى مىكرد : يكى مرحوم شيخ طوسى ، دوم مرحوم محقق ، سوم مرحوم اردبيلى ؛ خصوصا پيوسته به شرح ارشاد اردبيلى مراجعه مىكرد و جرأت و جسارت او را در افتاء مىستود . » « 3 »
هامش
( 1 ) . « فوائد الرضويه » ، ص 24 .
( 2 ) . « جواهر الكلام فى شرح شرايع الاسلام » ج 13 / 295 ، چاپ اسلاميه .
( 3 ) . « مجله كيهان انديشه » شماره 29 ( سال 1369 ) ص 10 .