خدمت شما درس بخوانيم ، فرمود : به چه نحو ؟ گفتند : ما خود مطالعه مىكنيم هرجا را فهميديم نيازى نيست كه شما تقرير كنيد بلكه عبارت را مىخوانيم و مىگذريم و هر موردى كه حاجت به تقرير و بيان داشت در معرض بحث مىگذاريم . اردبيلى از اين پيشنهاد خوشش آمد و آن را پذيرفت و آن دو بزرگوار تعدادى از كتب اصول و منطق و كلام و غير اينها را بدين روش در خدمت آن استاد بزرگ خواندند . « 1 »
ناگفته نماند كه مدت اقامت اين دو عالم جليل القدر در نجف كم بوده است چنان كه مرحوم شيخ على نوهء صاحب معالم مىگويد : زمان اقامت آن دو در نجف كم بوده و من درست مقدار آن را در ذهن ندارم ، و چون برگشتند شيخ حسن ، كتاب معالم و سيد محمد كتاب مدارك را تأليف كردند و بعضى از اينها پيش از وفات اردبيلى به نجف رسيد . « 2 »
مرحوم سيد صدر مىگويند : در مواضع زيادى حكايت شده كه آن دو در نجف جز مدت كمى ، دو سال يا كمى بيشتر ، اقامت نكردند .
ضمنا در اينجا گفته صاحب روضات الجنات را كه سال ورود آن دو به نجف سال 993 بوده مورد نقد قرار داده كه اين سال ، سال وفات اردبيلى است .
و آن دو ، بعد از مدتى تحصيل در نزد اردبيلى ، به بلاد خود برگشتند شيخ حسن ، معالم و منتقى الجمان را تأليف كرده و به نزد استاد خود در نجف فرستاد . « 3 »
مرحوم شيخ على راجع به جدّ خود صاحب معالم مىنويسد : شيخ حسن - صاحب معالم - از استاد خود اردبيلى خواست كه چيزى را به عنوان ياد بود و يادگار به خط مبارك خودش براى او بنويسد . اردبيلى او را اجابت كرده ،
هامش
( 1 ) . تكملهء امل الامل ص 142 . ضمنا از نقلى كه قبلا در بحث روش تدريس اردبيلى شد گذشت كه اين روش آموزشى را خود اردبيلى پيشنهاد كرده بوده است .
( 2 ) . الدّر المنثور ج 2 ص 203 .
( 3 ) . تكملهء امل الامل ص 139 .