بود و منزل او در جنب منزل مولا ميرزا جان قرار داشت ، ميرزا جان از سر شب تا نزديكى طلوع صبح مشغول مطالعه بود ولى مقدس اردبيلى از سر شب تا نزديكيهاى وقتى كه ميرزا جان براى تطهير مىرفت ، مىخوابيد و آنگاه برخاسته و نماز شب مىخواند و بعد از نماز شب مشغول تفكر در مطالبى كه ميرزا جان تمام شب را فكر كرده بود مىشد و همان وقت مطالبى را مىفهميد كه ميرزا جان با آن همه مطالعه نفهميده بود . « 1 »
اين داستان ضمن اينكه كار و تلاش آن بزرگوار را در سحرگاه براى تحصيل معارف و مطالب علمى و نيز تهجد و عبادت او را به ما مىفهماند حاكى از نبوغ كامل و عمق فكرى آن مرد بزرگ است به طورى كه مطالبى را كه رفيق و شريك درسش در خلال ساعاتى فكر و انديشه بدان رسيده بوده است ايشان در مدت كمى بدان مطالب دست يافته و مىرسيدهاند .
تدريس اردبيلى
آن بزرگوار چون صاحب مراتب عاليه علمى بوده ، در حوزهء نجف تدريس نيز مىكرده است ، فضلا علما را از معدن زلال و صافى علوم و دانش سرشار خود بهرهمند مىساخته است و از قراين استفاده مىشود كه درسهاى متعدد و به شيوههاى مختلف مىگفته است يعنى متون مختلف فقهى يا اصولى و غير آن را مورد بحث قرار مىداده و باكى از آن نداشته است . چنان كه گاهى كه شاگردان پرنبوغى پيدا مىكرده به كلى شيوهء بحث را تغيير مىداده و براى آنان اكتفا به ذكر موارد مشكلهء بحث نموده و همان را مورد بحث و بررسى قرار مىداده است .
مرحوم حاج ميرزا عبد الله اصفهانى كه مرد متتبّعى است مىگويد : « از شيوخ شنيدهام كه آن زمان كه شيخ حسن - صاحب معالم - و سيد محمد - صاحب مدارك - ، كتاب شرح مختصر را در نزد آن بزرگوار مىخواندند ، در اثناء هر مسألهاى كه به نظر خودشان مدخليتى در دين نداشت براى احتياط ،
هامش
( 1 ) . بهجة الامال ج 2 ص 112 .