البته در مدت دويست و پنجاه سال از سال يازدهم هجرى كه سال رحلت پيغمبر اكرم است تا سال دويست و شصت هجرى - سال غيبت حضرت حجت - كه ائمه هدى با مردم محشور بودند ، محيطهاى مختلفى در زندگى پيش آمده است كه طرز زندگى حضرات ائمه را در شكلهاى مختلف نمودار ساخته ، ولى هدف اصلى از روش پيغمبر اكرم را كه عبارت بود از حفظ اصول و فروع دين از تغيير و تبديل ، و تعليم و تربيت مردم تا حد امكان ، هرگز رها نكردند .
پيغمبر اكرم در مدت بيست و سه سال دعوت خود ، سه مرحله از زندگى را طى فرمود ، زيرا سه سال از اول بعثت را دعوت پنهانى مىكرد و ده سال بعد از آن را دعوت علنى داشت ، ولى خودش و پيروانش در زير سختترين شرايط و شكنجه و آزار دشمنان ، زندگى مىكردند و هيچگونه آزادى عمل كه در اصلاح جامعه اثر روشنى بخشد ، نداشتند . و ده سال ديگر - بعد از هجرت - آن حضرت در محيطى بود كه هدف آن زنده كردن حق و حقيقت بود و اسلام پاك ، روز به روز پيشرفت چشمگيرى داشت و هر لحظه در تازهاى از دانش و كمال به روى مردم باز مىشد .
البته روشن است كه اين سه محيط مختلف ، اقتضاهاى مختلف خواهد داشت و سيرت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله را كه هدفى جز زنده كردن حق و حقيقت نداشت ، به شكلهاى گوناگون جلوهگر خواهد نمود .
محيطهاى گوناگون كه با زمان ائمه هدى مصادف بودند روىهم رفته بىشباهت به زمان دعوت پيش از هجرت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نبود ، گاهى مانند سه سال اول بعثت به هيچ وجه تظاهر به حق ، امكانپذير نبود و امام با نهايت احتياط به وظيفهء خود عمل مىكرد . چنان كه زمان امام چهارم و آخر دوران امام ششم همين اقتضا را داشت . و گاهى مانند ده سال قبل از هجرت كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله در مكه به دعوت علنى مىپرداخت و از هر جهت خودش و پيروانش در زير فشار كفار نمىتوانستند قد علم كنند ، امام نيز به تعليم معارف دين و نشر احكام مىپرداخت ، ولى متنفذان وقت ، تا
تعاليم اسلام ( فارسى ) — صفحة 157
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٥٧