نكردهايم و علم به نزول قرآن بر حضرت محمد صلى الله عليه و آله و علم به اشخاص و ملتهاى پيشين كه هيچ يك از آنها را مشاهده نكردهايم .
برخى گفتهاند كه ، تعداد راويان خبر بايد معين و مشخص باشند ، اين مطلب خطا است ، زيرا ملاك متواترات اين است كه حصول يقين از شهادت افرادى كه توافق آنها بر كذب خبر و خطا بودن آن ممكن نيست ، ممكن گردد . حصول يقين به تعداد راويان و شاهدان ربطى ندارد و افزايش و كاهش تعداد آنها در صدق خبر مؤثر نيست .
5 . حدسيات : حدسيات قضايايى اند كه از حدس ذهن قوى ناشى مىشوند و به اين وسيله شك وترديد بر طرف مىشود و ذهن به مضمون قضيه اعتراف مىكند ؛ مثل حكم به اين كه نور ماه و زهره و عطارد و ساير سيارات منظومهء شمسى از نور خورشيد است و تابش نور آنها به زمين مانند انعكاس نور از آينه به شىء مقابل آن است . منشأ اين حكم يا حدس ، اختلاف موقعيّت و نسبت سيارات در دورى و نزديكى به خورشيد است .
حدسيات به موجب تكرار مشاهده و تقارن با قياس مخفى ، در حكم مجرباتند ؛ مثلًا در قياس گفته مىشود : دگرگونى و تغييرات نور ماه اگر اتفاقى يا معلول امرى غير از نور خورشيد باشد ، در طول زمان نمىتواند به صورت يكنواخت تغيير كند ؛ اما چون تغييرات نور ماه به صورت يكنواخت است ، ذهن حدس مىزند كه نور ماه انعكاس نور خورشيد است .
6 . فطريات : فطريات قضايايى هستند كه قياس خود را همراه دارند ؛ يعنى قضايايى كه عقل ، آنها را مانند اوليات به صرف تصور طرفين قضيه تصديق نمىكند ، بلكه محتاج به حد وسط است ؛ اما اين حد وسط چيزى نيست كه در ذهن موجود نباشد و ذهن براى كسب آن محتاج به فكر و طلب و كوشش باشد ، بلكه هر گاه قضيهء مطلوب در ذهن احضار شود ، حد وسط نيز همواره به ذهن مىآيد ؛ مثل حكم به اين كه دو ، يك پنجم ده است . اين حكم بديهى است ؛ اما توسط حد وسط ( قياس مخفى ) درك مىشود ، زيرا 2 عددى است كه مىتوان عدد 10 را به پنج برابر آن تقسيم كرد و هر عددى را كه بتوان به پنج قسمت مساوى تقسيم كرد هر يك از اين 2 يك پنجم آن عدد است ، پس دو ، يك پنجم ده است . اين قياس در ذهن موجود است و نيازى به كسب و نظر و كوشش و بررسى ندارد . « 1 »
هامش
( 1 ) . با استفاده و اقتباس از : مظفر ، المنطق