دليل ديگر بر قاعدهء امكان اشرف « 1 »
ممكن است استدلال بر صحّت قاعدهء امكان اشرف ، به صورت واضحترى بكنيم و حاصل آن ، اين است كه شرافت و ( در مقابل آن ) خسّت ، دو وصف ، براى وجود هستند و برگشت هردو ، به شدّت و ضعف ، به حسب مرتبهء وجود مىكنند پس هردو ، به عليّت و معلوليّت برمىگردند و مال و برگشت آن دو ، به بودن شىء موجود مستقلّ و فى نفسه و بودن آن رابط قائم به غير خود و موجود در غيرخودش ، پس هر مرتبهاى از مراتب وجود ، متقوّم به ما فوق خود و قائم به آن بوده ، از ما فوق خود اخسّ مىباشد و درعينحال مقوّم مادون خود و نسبت به مادون خود مستقلّ بوده و از مادون خود ، اشرف مىباشد . پس اگر فرض شود دو ممكن كه از حيث وجود يكى اشرف و ديگرى اخسّ است در اين صورت لازم است اشرف قبل از اخسّ باشد و اين قبليّت ، قبليّت وجودى است و گرنه ، اخسّ ، مستقلّ و غيررابط بوده و متقوّم به اشرف نباشد در حالى كه آن را رابط متقوّم به اشرف فرض كرديم و اين خلاف مفروض است .
دو نتيجه :
نتيجهء اوّل : هر كمال وجودى كه از كمال وجودى ديگر ، اخسّ ( يعنى پستتر ) باشد كمال وجودى اشرف از اين دو كمال ، قبل از اخسّ موجود خواهد بود و اشدّ از اين دو كمال ، قبل از اضعف خواهد بود مثل دو مرتبه از وجود كه از لحاظ شدّت و ضعف باهم مختلفند گرچه اين دو از لحاظ ماهيّت باهم اختلاف دارند نظير عقل اوّل و دوم امّا هنگامى كه ممكن از اخسّ ، فرد مادّى براى ماهيّتى باشد در اين صورت اين قاعده تنها فايده ميدهد اينكه كمالى كه مسانخ با كمال فرد اخسّ و شديدتر از آن است قبل از اخسّ موجود است بدون اينكه اين قاعده ، فايده بدهد كه اين كمال اشدّ ، فردى از ماهيّت اخسّ است زيرا محتمل است كه كمال شديدتر ( يعنى كمال اشدّ ) يكى از كمالات موجود در علّتى باشد كه داراى جهات بىشمارى
هامش
( 1 ) - اسفار ج 7 ص 257 و ص 258 . ( شارح )