بالذّات مىباشند و تنها او است فاعل نه غير او پس عليّت و معلوليّت ، تنها عادت و سنّت خدا مىباشد . ما از عقيدهء اشاعره اين گونه پاسخ ميدهيم كه انتساب فعل به واجب بالذّات بنحو ايجاد ، منافاتى با انتساب فعل به غير واجب از وسائط ندارد زيرا انتساب ، طولى است نه عرضى .
برخى از فلاسفه نيز بر وقوع جبر در افعال ، اين نحو استدلال كردهاند كه فعل معصيت براى واجب معلوم است پس تحقّق فعل ، واجب بوده و وقوع آن ضرورى است و گرنه علم خداوند جهل بوده و آن نيز محال است پس فعل ، ضرورى است و ضرورى بودن وقوع فعل با اختيارى بودن آن قابل جمع نيستند .
پاسخ از اين نظر و توضيح پاسخ اشاعره در متن درس ذكر گرديده ، مراجعه نمائيد .
مرحوم استاد علّامه در خاتمهء اين درس ، سه نكته را متعرّض مىشود :
نكتهء اوّل : اينكه وجوبى كه از ناحيهء علّت ، ملحق به معلول مىشود وجوب غيرى است و اين وجوب از وجود معلول انتزاع گرديده و لكن در حقيقت ، اثر علّت بشمار ميرود .
نكتهء دوّم : اكتفاء به ترجيح يك فعل به اولويّت ، برگشت آن به اين است كه ممكن در تعيين يكى از طرفين وجود و عدم ، نياز به مرجّح ندارد و دليل آن و توضيح مطلب در همين درس مطرح گرديده است .
نكتهء سوّم : ترجيح يكى از طرفين فعل يا ترك با ارادهء فاعل مختار با فرض مساوى بودن اراده نسبت به دو طرف فعل و ترك ، برگشت آن به عدم نياز اراده به مرجح است .
عوالم موجود در نظام خلقت سه عالم است :
1 - عالم مادّه
2 - عالم مثال
3 - عالم عقل
توضيح اين سه عالم و ويژگيهاى هركدام در آخر درس بيان گرديده است مراجعه كنيد .
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 588
مساهمون: الشيخ حسين الحقاني
ص٥٨٨