خلاصهء درس شصت و پنجم :
حيات ، بودن شىء به نحوى كه درك مىكند و فعل انجام ميدهد پس علم و قدرت از لوازم حيات هستند و عين حيات نيستند علّت آن در متن درس بيان گرديده است .
كلام خداوند مثل اراده از صفات ذاتى واجب بالذّات بوده ، عبارت است از دلالت تفاضل صفات ذات بسيط كه عين ذات مقدّسش مىباشد بر اجمال ذات او و اين در حقيقت كلامى است كه بذاتش دلالت بر ذاتش مىكند و اجمال در ذات مقدّسش عين تفصيل وجودات در عالم خارج و متن واقع مىباشد .
ولى ميتوان طورى كلام خدا را توجيه نمود كه به نحوى از معناى قدرت برگردد پس در واقع كلام خدا عين قدرت او بر تكلّم و اداء و بيان مقصود خويش به نحوى از انحاء كه مناسب بساحت قدس ربوبى است .
فاعل ، داراى علم و داراى عنايت است يعنى در صورت نياز به كسب كمالى ، اهتمام او به فعل و سعى و امعان او نيز در انجام فعلّ زياد مىباشد ولى اگر كمال مطلوب او در انجام فعلى حقير و كمارزش باشد ، اهمال آن فعل را جايز ميداند .
و لكن خداوند عين وجود بالذّات است و همهء كمالات در دائرهء وجود را دارا است پس آن نحو عنايتى كه موجودات ديگر دارند خداوند ندارد و لكن چون فعل او مطابق علمش بوده بدون اهمال در خصوصيّتى از خصوصيّات شىء واقع مىگردد و تمام خصوصيّات نيز معلوم خداوند مىباشد پس براى خداوند عنايت به اين معنى به مخلوقاتش دارد .
و نظم و نظام جارى در عالم مخلوقات و نظام خاصّ جارى در هرنوع و نظام و ترتيبى كه در اشخاص و افراد نوع است همه آنها گواه بر عنايت پروردگار است توضيح اين مطالب در متن درس ذكر گرديده است .
فرقهء اشاعره معتقدند : همهء آنچه كه موجودند از قبيل ذات يا صفت يا فعل همه جز توسّط واجب بالذّات به ارادهء واجب بالذّات محقّق نمىگردند پس موجودها ، افعال واجب