دارد و چون علم او كه عين ذاتش مىباشد علّت براى ماسواى خودش از مخلوقات مىباشد و در نتيجه فعل او مطابق علمش بدون اهمال در خصوصيّتى از خصوصيّات شىء واقع مىگردد و تمام خصوصيّات نيز معلوم خداوند مىباشد پس باتوجّه به همهء اين مسائل براى خداوند به مخلوقاتش عنايت دارد .
استوارى نظام خلقت
آنچه از نظم و نظام عامّ جارى در عالم مخلوقات و نظام خاصّ جارى در هرنوع و نظام ترتيبى كه در اشخاص و افراد انواع موجود است مشاهده مىگردد همهء اينها گواه بر اين است كه عنايت پروردگار در عالم خلقت جارى است . « 1 »
و اگر در كيفيّت و چگونگى اين نظام ، و استوارى موارد بالا تامّل كنيم مصالح و منافعى در خلقت آن مىيابيم كه باعث اعجاب ما مىگردد و هرچه در اين موارد ، امعان نظر و تعمّق بيشترى بكنيم منافع جديد و روابط عجيبى كه ما را به شگفتى واميدارد كشف و حكايت از دقّت و اتقان صنع الهى دارد .
و نظير اين بيان در علل عالى و عقول مجرّدى كه ذوات آنها تامّ و موجودات آنها منزّه و مبرّا از قوّه و استعداد است جارى مىگردد .
پس صدور افعال از اين علل عالى و عقول مجرّد ، براى غرض و غايتى نيست كه از افعالشان به خودشان برگردد ، بطوريكه گفته شود ، كه اين افعال براى اين موجودات قبل از فعل ، حاصل نبوده است زيرا ذوات اينها تامّ فرض شده است پس غايت اين مجرّدات در فعلشان ، ذوات خودشان مىباشد كه سايههائى براى ذات واجب بالذّات مىباشند و در حقيقت غايت علل عالى و عقول مجرّد ، در فعلشان واجب بالذّات مىباشد ( و سير بسوى او و اخذ فيض از درياى بيكران رحمت الهى همواره ادامه دارد ) .
هامش
( 1 ) - سورهء زخرف آيهء 9 .( وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُيعنى : هرگاه از آنان پرسى : « چه كسى آسمانها و زمين را آفريده است ؟ مسلّما مىگويند خداوند قادر و دانا ، آنها را آفريده است » !