خلاصهء درس پنجاه و نهم :
در اثبات توحيد ذاتى پروردگار مرحوم استاد علّامه چهار برهان از بزرگان فلاسفه ، اقامه كرده است و ضمنا در اين مسأله شبههء ابن كمونه مطرح گشته و از آن نيز پاسخ داده است تفصيل اين چهار برهان در متن درس ذكر گرديده ، مراجعه نماييد .
و خداوند در ربوبيّتش نيز واحد و جز او ربّى نيست زيرا فوق اين نظام جارى در عالم مشهود ، نظام عقلى بوده ، مسانخ با نظام عالم مشهود و اين نظام عقلى نورى نيز به نوبه خود منتهى به نظام ربّانى موجود در علم پروردگار مىگردد كه مبدأ پيدايش كلّ موجودات و ممكنات مىباشد پس هر موجودى به هر كيفيّتى كه فرض شود اثر واجب لذاته مىباشد و در خارج جز وجود جواهر و آثار آن و نسبت و روابطى كه بين جواهر و آثار آنها است وجود ندارد و در ميان اينهمه موجودات ، موجود مستقلّى جز وجود واجب بالذّات نيست و افاضهكنندهء وجود جز او موجود نيست پس واجب بالذّات پرورشدهندهء و ربّ عالم بوده ، امور آن را با ايجاد بعد از ايجاد تدبير مىنمايد و براى علل متوسّط در اين بين شأنى نيست جز اينكه مسخّرند به جهت واسطهء فيض بودن و عدم استقلال در علّت پس محال است در عالم ربّى جز او . و از اينجا قول و « ثنيّين » كه معتقد به خدايان كثير هستند باطل مىگردد .
تفصيل اين قول در متن درس بيان گرديده و از آن پاسخ نيز داده شده است .
اشكالى در اينجا مطرح است كه ما مىپذيريم كه در فرض كثرت خدايان خدايانى كه از لحاظ ذاتشان ، متغاير مىباشند طبعا منتهى به اختلاف افعال و تدافع آنها مىگردد و لكن چه مانعى وجود دارد كه اين خدايان ، توافق بر تسالم به نمايند ؟ چون آنها عقلاء هستند و مانعى از توافق بين آنها نيست .
از اين اشكال نيز پاسخى داده شده است و تفصيل آن در متن درس بيان گرديده است . اشكال دوّم در اين زمينه مطرح گشته كه خدايان مفروض ، فاعلهاى داراى علم بوده ، براى آنان علم به فعلشان در مرتبهء ذاتشان قبل از فعل وجود دارد پس براى چه توافق آنان بر تسالم و توافق بر سازش در علم قبل از فعل ، جايز نباشد .
پاسخ اين اشكال نيز در متن درس ذكر گرديده است مراجعه نماييد .