وجوب وجود باشد و در اين طريق نيز اثبات واجب الوجود از راه دليل انّى است منتها يا مسلكى ديگر و طريقى آخر ، تفصيل اين طريقه در متن درس بيان گرديده است .
حاصل برهان اثبات واجب بالذّات از طريق حركت و تغيّر برهانى است كه علماى علم طبيعى آن را اقامه كردهاند ، به اين طريق كه براى هر متحرّكى ، محرّكى غيرخودش وجود دارد و اگر محرّك ، همان متحرّك باشد پس ناچار محرّكى غيرخودش لازم دارد و سلسله محرّكات همينطور ادامه پيدا مىكند تا منتهى شود به محرّكى كه خودش متحرّك نيست و در غيراين صورت دور يا تسلسل لازم مىآيد .
توضيح اين برهان نيز در متن درس بيان گرديده است .
علماء علم طبيعى برهان ديگرى از طريق نفس انسانى براى اثبات واجب بالذّات اقامه كردهاند و خلاصهء آن برهان اينكه نفس انسانى به ملاحظهء ذاتش ، مجرّد از مادّه مىباشد و نيز ملاحظه اينكه نفس انسانى يا پيدايش بدن پديد آمده و حادث گرديده است براى اينكه تمايز نفوس انسانى ، بدون ابدان آن محال بوده و تناسخ نيز محال و ممتنع مىباشد پس نفس انسانى از موجودات ممكن بوده ، نياز به علّتى غير از جسم و جسمانيّت دارد .
و توضيح اين برهان و علّت اينكه جسم ، علّت پيدايش نفس نيست در متن درس توضيح داده شده است .
- برهان حدوث نيز برهان متكلّمين مىباشد و حاصل اين برهان اينكه اجسام از حركت و سكون خالى نيستند و بديهى است كه حركت و سكون هردو حادثاند ( صغرى )
و اين مقدّمه نيز معلوم است كه موجوداتى كه خالى از امور حادث نيستند آنها خودشان حادثاند ( كبرى ) ، نتيجهء اين دو مقدّمه صغرى و كبرى اين است كه تمام اجسام حادثاند و هر حادث نيز نياز به محدث و پديدآورندهاى دارد و پديدآورندهء اين اجسام غير جسم و جسمانيّت است و آن واجب الوجود است و گرنه مستلزم دور يا تسلسل است كه گفتيم محال مىباشد .
اين برهان تامّ نيست و وجه آن در متن درس ذكر گرديده
برهان اخير مثل سه برهان قبل آنهمه ، مبتنى است بر منتهى بودن علل بالاخره به علّت غيرمعلولى كه عبارت از واجب بالذّات مىباشد .
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 454
مساهمون: الشيخ حسين الحقاني
ص٤٥٤