فصل نهّم انقسام علم حصولى به بديهى و نظرى
بديهى كه آن را « ضرورى » نيز مىنامند ، علمى است كه حصول آن ، نياز به اكتساب و نظر ندارد مثل تصوّر مفهوم وجود و شىء و وحدت و تصديق به اينكه « كلّ از جزءاش بزرگتر است » و تصديق به اينكه « عدد چهار زوج است » .
و نظرى ، علمى است كه در تصوّرش اگر علم ، تصوّرى باشد و يا در تصديقش ، اگر علم ، تصديقى باشد نياز به اكتساب و نظر مىباشد مثل تصوّر ماهيّت انسان و اسب و تصديق به اينكه « زواياى سهگانه مثلّث ، مساوى با دو قائمه است « و تصديق به اينكه » « انسان ، داراى نفس مجرّد است » .
اقسام بديهيّات « 1 »
علماء علم منطق ، بديهيّات را به شش قسم رساندهاند :
1 - محسوسات ( محسوسات قضايايى هستند كه تصديق آنها متوقّف بر احساس است مثل اينكه روز روشن است ) .
2 - متواترات ( متواترات . قضايايى هستند كه جمعى كثيرى آن را نقل مىكنند بطوريكه
هامش
( 1 ) - التّحصيل ص 96 و ص 97 - النّجاة ص 61 - برهان شفاء مقالهء سوّم فصل پنجم اسس المنطقيّة للاستقراء . ( شارح )