فصل ششم در مراتب عقل « 1 »
فلاسفه براى عقل ، چهار مرتبه ذكر كردهاند :
[ 1 . عقل هيولانى ]
مرتبهء اوّل : عقل هيولانى و آن ، مرتبهء بودن نفس ، خالى از جميع معقولات ، اين مرتبه را عقل هيولانى ناميدهاند به جهت شباهت اين مرتبه از عقل به هيولاى اوّلى ( در اجسام ) در خالى بودن آن از همهء فعليّتها .
[ 2 . عقل بالملكة ]
مرتبهء دوّم : عقل بالملكة و آن مرتبهء تعقّل نفس بديهيّات تصوّرى يا تصديقى است زيرا علوم بديهى ، مقدّمترين علوم به شمار مىرود براى اينكه علوم نظرى ( و اكتسابى ) متوقّف بر علوم بديهى مىباشند .
[ 3 . عقل بالفعل ]
مرتبهء سوّم : عقل بالفعل و آن مرتبهء تعقّل نفس است علوم نظرى را به استنتاج آنها از بديهيّات .
[ 4 . عقل مستفاد ]
مرتبهء چهارم : تعقّل نفس است جميع معقولات بديهى يا نظرى را كه تحصيل كرده و بدست آورده است كه مطابق است با حقايق عالم علوى و سفلى و اين تعقّل با استحضار جميع معقولات ( بديهى و نظرى ) و از توجّه نفس به آنها بدون اينكه شىء مادّى ، او را مشغول
هامش
( 1 ) - اسفار ج 3 ص 428 و ص 433 و ص 421 و ص 427 و ص 461 و ذيل صفحهء 426 - طبيعيّات شفا پنجم از اولى السّادس - اشارات نمط سوّم - التّحصيل ص 815 و ص 819 . ( شارح )