فصل هشتم در حدوث و قدم دهرى
معناى حدوث دهرى اين است كه ماهيّت موجود معلول ، مسبوق بعدماش مىباشد عدمى كه در مرتبهء علّت ماهيّت متقرّر مىباشد ( بنحو سلب تحصيلى نه بنحو سالبهء معدوله ) از اينجهت كه عدم ماهيّت بحدّش از علتش انتزاع شده است گرچه علّت آن بنحو اعلى و اشرف واجد كمال وجود ماهيّت بوده و فعليّت را قبل وجودش دارا است قبليّتى كه با بعديّت معلول يك جا جمع نمىشوند از اينجهت كه عدم شىء با وجودش يك جا جمع نمىشوند و ( در مقابل حدوث دهرى ) قدم دهرى اين است كه علّت ، مسبوق به معلول به اين نحو از سبق ( كه در بالا براى حدوث دهرى توضيح داده شد ) نيست .
توضيح يك نكته :
از مطالب بالا روشن و واضح گرديد كه تقرّر عدم معلول در مرتبهء علّت با آنچه كه در محلّش گفته شده كه علّت تمام وجود معلول بوده ، كمال آن را دارد منافاتى ندارد زيرا آنچه از مرتبهء وجود علّت نفى شده معلول به حدّ خود و ماهيّت خاصّش مىباشد نه وجود معلول از اين جهت كه او وجودى است كه از علّتش اخذ و پيدا شده است و تنها چيزى كه از قبول آن چارهاى نيست اين است كه مغايرتى بين معلول با توجّه بحدّ معلول و ماهيّت خاصّش و بين علّت وجود دارد و لازمهء آن اين است كه سلب معلول بحدّش و ماهيّتاش از علّت ، امر معقولى مىباشد و گرنه علّت با معلولش متّحد شده ، يك موجود مىشدند نه دو موجود ( و از