خلاصهء درس چهلام :
انواع جوهرى داراى كمال بالقوّه بوده ، داراى دو حيثيّتاند :
1 - حيثيّت قوّه از يك جهت و حيثيّت فعليّت از جهت ديگر ، اين نوع جوهر ذاتى را « مادّه ثانيه » ، « مادّهء دوّمى » مىنامند مثل جسميّت كه از لحاظ جسميّتاش بالفعل و از جهت صور و اعراض لاحق بر آن بالقوّه است .
2 - حيثيّت قوّهء محض بنام « هيولى » ، « مادّهء اولى » و « مادّهء ثانيه » نيز به تحليل عقلى با آن منتهى مىگردد .
« مادّه اولى » نسبت به نوع مادّى مركّب از مادّه و صورت علّت است و نسبت به صورت ، معلول محسوب مىشود ولى جمعى از علماى علم طبيعى « عليّت » را منحصر در مادّه مىدانند و سه علّت ديگر يعنى علّت فاعلى ، علّت غائى و علّت صورى را منكر مىباشند .
مرحوم استاد علّامه در متن درس بعد از بيان مطلب بالا بهطور مشروح نظر برخى از علماى علم طبيعى را با سه دليل ردّ مىكند مراجعه نمائيد .
- صورت ، علّت شى مركّب از صورت و مادّه است ، علّت اين مطلب را نيز مرحوم استاد علّامه در متن درس همراه دو نكته بيان فرمايند .
نكتهء اول : صورت ، محصّل ماده و نوع محسوب مىشود .
نكتهء دوّم : تركيب بين مادّه و صورت در اجسام ، تركيب اتّحادى است نه انضمامى علل جسمانى يعنى صورتهاى منطبع در جسم از لحاظ آثار و شمارش و عدد و مدّت و زمان و شدّت متناهى مىباشند ؛ تفضيل اين مطالب و علّت آن در متن درس بيان گرديده است .
هامش
ص 500 - التّحصيل ص 340 - اشارات نمط ششّم - التّحصيل ص 521 - تلويحات ص 60 مطارحات ص 445 و ص 449 . ( شارح )