خلاصهء درس سى و ششّم :
اتّصافّ ماهيّت ممكن به وجود ، نيازمند وجود مرجّحى است و گرنه ماهيّت ممكن باعتبار ذاتش نه وجود را دارد و نه عدم را پس مرجّح ، موجود است و داراى شأنى است غير از شأن ماهيّت نسبت به وجود ، شأن ماهيّت نسبت به وجود تنها قبول است و امّا شأن مرجّح اعطاء وجود است .
در اين ميان عقل سه چيز را محال مىداند :
1 - اتصافّ ماهيّت به شأن مرجّح يعنى اعطاء و فعليّت محال است .
2 - محال است مرجّح ، صفت و شأن ماهيّت را كه عبارت از قبول است داشته باشد .
3 - شأن اعطائى با شأن قبولى نيز محال است يكى باشد .
علّت فاعلى هم در عالم مادّه و هم در عالم مجرّدات موجود است پس هيچ موجود ممكنى خواه مادّى و خواه مجرّد بىنياز از علّت فاعلى نيستند . تفصيل اين مطالب در متن درس ذكر شده است .
اقسام فاعل :
فاعل بالطّبع فاعل قسرى فاعل برضا فاعل به قصد فاعل بتجلّى فاعل تسخيرى
فاعليّت انواع موجودات بهطور كلّى دو گونهاند :
1 - فاعليّت طبيعى يعنى موجوداتى هستند كه طبع آنها ايجاب مىكند كه افعال از آنها صادر شود و علم در فاعليّت آنها اصلا دخالتى ندارد مثل عناصر .
2 - فاعليّت برخى از انواع موجودات كه در صدور فعل از آنها علم دخالت دارد مثل انسان پس انسان بواسطهء علم مىخواهد تشخيص دهد افعالى كه در آنها كمال براى او است كدامها مىباشد ؟ و كمال فعل را از غير كمال تشخيص و تميز دهد و ميل و انعطاف به يكى از دو طرف كمال بودن عملى براى او و يا نبودن آن در فلسفه آن را بنام « اختيار » مىنامند و