وجوب سابق بر وجود ماهيّت بوده منتزع از غير مىباشد .
و غير از اين وجوب وجوب ديگرى نيز داريم كه بر ماهيّت موجود لاحق مىشود و اين نوع وجوب « ضرورت به شرط محمول » ناميده مىشود .
بيان مطلب اينكه اگر ممكن باشد بر ماهيّت متلبّس به وجود مادامى كه متلبّس بوجود مىباشد اينكه عدمى كه مقابل وجود است و آن را طرد مىكند عارض بر آن شود لازم مىآيد كه در اينجا اجتماع نقيصين ( يعنى اقتران وجود و عدم كه دو نقيضاند در ماهيّت متلبّس بوجود ) ممكن باشد در حالى كه اين محال است .
لازمهء آن اين است كه انفكاك وجود از ماهيّت مادامى كه ماهيّت به آن متلبّس است محال مىباشد زيرا به هنگام تلبّس ماهيّت به وجود ، وجوب وجود محقّق است ( و با تحقّق وجوب وجود اگر عدم بر او عارض شود اين ، نتيجهاى جز اجتماع نقيضين نخواهد بود ) .
نظير اين بيان ، در امتناع لاحق بر ماهيّت معدوم نيز جارى مىشود پس ماهيّت موجود به دو وجوب پيچيده شده است ( يكى وجوب سابق بر وجود ماهيّت كه از ناحيهء وجود غير يعنى علّت پيدا شده است ديگرى وجوب لاحق بر ماهيّت موجود مادامى كه ماهيّت متلبّس به وجود مىباشد كه از آن فلاسفه و علماء علم منطق به « ضرورت به شرط المحمول » تعبير آوردهاند ) هم چنان كه ماهيّت معدوم به دو امتناع ، پيچيده شده است ( يكى امتناع سابق بر عدم ماهيّت كه از ناحيهء امتناع علّت - عدم پيدا شده است و ديگرى امتناع لاحق بر ماهيّت معدوم مادامى كه ماهيّت متلبّس به عدم باشد ) .
تذكّر اين نكته نيز لازم است كه وجوب لاحق مثل وجوب سابق ( بر وجود ماهيّت از سنخ ) وجوب بالغير است زيرا وجوب لاحق از وجود ماهيّت از حيث اتّصاف آن به وجود ، انتزاع شده است همانطور كه وجوب سابق از وجود ماهيّت انتزاع شده است از اين جهت كه ماهيّت ، منتسب به علّت فيّاضى است كه از آن ، وجود را كسب كرده است .
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 207
مساهمون: الشيخ حسين الحقاني
ص٢٠٧