فصل دوّم در كيفيّت اختلاف وجود رابط و مستقلّ
آيا اختلاف بين وجود مستقلّ و وجود رابط اختلاف نوعى است يا نه ؟
به اين معنا كه « وجود رابط » كه داراى معناى تعلّقى است ( يعنى ذاتش عين تعلّق به دو طرف قضيّه است ) آيا جايز است كه از آن حالت ذاتى خود منسلخ شود و در نتيجه به معناى مستقلّى برگردد به اين نحو كه وجود رابط ( كه معنى حرفى دارد ) بعد از التفات به او و لحاظ ذهنى به وجود استقلالى برگردد و ديگر آن معناى حرفى را كه داشت نداشته باشد يا جايز نيست ؟
حقّ اين است كه شقّ دوّم ( يعنى عدم جواز انسلاخ وجود رابط از حالت ذاتى خود كه همان تعلّق به دو طرف قضيّه است و همان معناى حرفى بودن و عدم استقلال در معنا ) صحيح است زيرا در بحثهاى علّت و معلول به زودى خواهد آمد كه منشاء نياز معلول به علّت در ذات معلول ( و نحوهء وجودى آن ) قرار دارد .
لازمهء اين گفتار اين است كه معلول عين نياز و حاجت به علّت و ذاتش قائم به وجود علّت است و براى معلول بدون علّت هيچ وجه استقلالى نيست .
مقتضاى اين لازم ( نيز ) اين است كه هر معلولى خواه جوهر يا عرض فى نفسه ( و به ملاحظهء ذاتش موجود باشد و به ملاحظهء علّت خويشژ حيثيّت و جنبهء رابطى ( و تعلّقى ) داشته باشد گرچه هر معلولى به ملاحظهء ذات خودش و با مقايسهء بعض معلول با بعض ديگر از قبيل جوهر يا عرض بوده ، موجود فى نفسه مىباشد .