3 - 4 : جواب نقضى اوّل
علاوه بر جواب حلىّ و جواب نقضى كه بعدا خواهد آمد ، مىتوان اثبات كرد كه مدعاى مستشكل « 1 » ، مبنى بر اينكه هرمعلولى ضرورتا مسبوق به عدم زمانى است ، مستلزم قديم بودن جسم است كه سخت مورد انكار او است . اثبات اين مطلب به استناد مقدمات زير است :
مقدمهء اوّل : هرمعلولى - ماهيت امكانى - مسبوق به زمان است .
مقدمهء دوم : زمان مستلزم حركت است .
مقدمهء سوم : حركت مستلزم متحرك است .
مقدمهء چهارم : متحرك در هرحركتى همان جسم است .
مقدمهء اوّل مقتضاى فرض است . بنابر فرض ( اين فرض مدعاى متكلمين است ) هر معلولى ، هرماهيت امكانى مسبوق به عدم زمانى است و مسبوقيت به عدم زمانى مستلزم مسبوق بودن به زمان است . دليل سه مقدمهء ديگر اينكه در مباحث مربوط به حركت ثابت خواهد شد كه زمان اندازهء حركت است ؛ يعنى ، از نوع كميت متصل است و موضوع آن حركت است ، و نيز خواهيم گفت كه اولا ، هرحركتى به متحركى نياز دارد و ثانيا ، اين متحرك بايد امرى باشد كه از جهتى بالقوه است و از جهتى بالفعل و چنين امرى جز جسم نيست كه مركب از هيولا و صورت است . پس بنابر مقدمهء اوّل تحقق هرماهيت امكانى مستلزم وجود زمان است قبل از آن و بنابر مقدمهء دوم مستلزم وجود حركت است قبل از آن و طبق مقدمهء سوم و چهارم مستلزم وجود جسم و هيولا و صورت است قبل از آن . پس تحقق هرمعلولى و هر ماهيت امكانى ضرورتا مسبوق است به زمان كه هميشه همراه با جسم است كه خود نيز يك ماهيت امكانى است و بنابر فرض اوّل مسبوق است به زمانى و جسمى و هكذا ، هرچه به عقب برگرديم جسم و لوازم و ملزومات آن محقق است . لهذا فرض اينكه هرمعلولى ضرورتا حادث است و مسبوق به عدم زمانى است مستلزم قديم بودن عالم جسمانى است كه سخت مورد انكار متكلمين است :
مضافا الى انّ اثبات الزمان قبل كلّ ماهيّة امكانيّة اثبات للحركة الراسمة للزمان و فيه اثبات متحرّك تقوم به الحركة و فيه اثبات الجسم المتحرّك و المادّة و الصورة . فكلّما
هامش
( 1 ) . توجه شود كه مستشكل متكلمين هستند كه غالبا منكر قديم زمانى عالماند ، بنابراين از نظر مستشكل جسم نمىتواند قديم باشد .