فصل ششم اصل عليّت و مناط احتياج ممكن به علت
اين قانون كه « هرممكنى نيازمند علت است » همان اصل مشهور عليت است . گاهى بجاى « ممكن » « حادث » يا « معلول » مىگويند : هرحادثى نيازمند علت است ، هرمعلولى نيازمند علت است . تعبير دقيق آن همان تعبير اول است .
1 : بداهت نياز ممكن به علت
يكى از بحثهائى كه دربارهء قانون عليت رواست اين است كه آيا اصلى بديهى است يا قانونى نظرى ؟ و اگر نظرى است چه دليلى بر آن وجود دارد ، به اتكاء چه اصل ديگرى مىتوان آن را ثابت كرد ؟ به اتكاء اصل استحالهء تناقض يا اصل استحالهء ترجّح بلا مرجح ؟ و اگر بديهى است چرا بديهى است ، به اين معنا كه چه خصوصيتى در اين قضيه ، و نيز ساير بديهيات اوليه ، وجود دارد كه ذهن به محض تصور موضوع و محمول آنها به صدق آنها حكم مىكند ؟ فرق اين قضايا با ساير قضايا در چيست ، چه ويژگيى دارند كه ديگر قضايا ندارند ؟ آيا اين ويژگى در جميع بديهيات اوليه مشترك است يا متفاوت ؟ در هرحال ، سؤالات فوق و نيز سؤالات ديگرى كه در اين باب مىتوان طرح كرد در فلسفهء اسلامى چندان مورد توجه واقع نشدهاند و بر محققين است كه به آنها بپردازند .
در اين كتاب ، قانون عليت را از اصول متعارف ؛ يعنى ، از بديهيات اوليه فلسفه به شمار آوردهاند كه صرف تصور موضوع و محمول آنها موجب تصديق آنهاست :
حاجة الممكن ، اى توقّفه فى تلبّسه بالوجود او العدم الى امر وراء ماهيّته ، من الضروريّات الاوّليّة التى لا يتوقّف التصديق بها على ازيد من تصوّر موضوعها و محمولها .