واجب به آن ، مىپردازيم . از توضيحاتى كه دربارهء اين قسمت اشكال داده مىشود ، خودبخود ، جواب قسمت اوّل نيز روشن مىشود .
لبّ سخن اينكه ، هرچند مطالب مستشكل دربارهء ماهيت درست است ، قياس واجب به ماهيت خطا است ، زيرا همانطور كه خود مستشكل نيز معترف است ، براى ماهيت دو مرتبه مىتوان تصور كرد : مرتبهء ذات ، مرتبهء واقع و خارج . احكام ماهيت در مرتبهء ذات متفاوت ، و در مواردى مخالف ، با احكام آن است در مرتبهء واقع . در مرتبهء ذات ، ماهيت فقط بما هى هى - قطع نظر از جميع اغيار - ملاحظه مىشود ، در اين مرتبه احكامى كه بر ماهيت بار مىشود همه به حمل اوّلى است ، در اين مرتبه هرچيزى جز ذات و ذاتيات از ماهيت سلب مىشود ، حتى دو نقيض : ماهيت بما هى هى نه موجود است نه معدوم ؛ نه كلى است نه غير كلى ؛ نه علت است نه معلول ؛ نه سفيد است نه غير سفيد ؛ نه ممكن است نه ضرورى و هكذا ؛ ولى در مرتبهء واقع و خارج ، هم مىتوان ماهيت را بما هى هى و قطع نظر از جميع اغيار ملاحظه كرد ، هم مىتوان ماهيت را با در نظر گرفتن غير اعتبار نمود ، در اين مرتبه احكامى كه بر ماهيت بار مىشود همه به حمل شايع است ، چه ماهيت بما هى هى محكوم به آن شده باشد چه با اعتبار غير ، در اين مرتبه حتما يكى از دو نقيض بر ماهيت حمل مىشود : ماهيت در واقع يا موجود است يا معدوم ، ماهيت در خارج غير كلى است ، ماهيت در خارج يا علت است يا معلول ، ماهيت در خارج يا سفيد است يا غير سفيد ، ماهيت بما هى هى در خارج ممكن است و ضرورى نيست ، ماهيت با اعتبار وجود يا عدم علتش در خارج ضرورى الوجود يا ضرورى العدم است و ممكن نيست و هكذا . اين خاصيت ماهيت بود ولى براى واجب تعالى نمىتوان دو مرتبه تصور كرد ، براى او فقط مرتبهء واقع و خارج متصور است ؛ به تعبير ديگر ، در واجب مرتبهء ذات عين مرتبهء واقع و خارج است . واجب عين خارجيت است ، ذات واجب عين واقعيت است « 1 » .
باتوجه به اين تمايز ، روشن مىشود كه ويژگيهائى كه براى ماهيت در مرتبهء ذات بيان كرديم در واجب صادق نيست . پس براى واجب نمىتوان مرتبهء ذاتى در مقابل مرتبهء واقع در نظر گرفت كه در آن غير از ذات و ذاتيات ، حتى دو نقيض ، از آن سلب شوند و در نتيجه در آن مرتبه واجب نه به وجود وصف مذكور متصف شود ، نه به عدم آن و طبعا نه احتياج به اعتبار وجود علت صفت باشد و نه احتياج به اعتبار عدم آن . بنابراين ، چون مرتبهء ذات واجب عينا
هامش
( 1 ) . در اينباره در 4 - 2 - 3 توضيح خواهيم داد .