مقدمهء اوّل : وجود رابط داراى مفهوم حرفى است .
طبق اين مقدمه ، انعكاس اشيائى كه در خارج داراى وجود مستقل و فى نفسه هستند در ذهن بهصورت مفهومى اسمى و مستقل است و اشيائى كه در خارج داراى وجود رابط و فى غيره هستند انعكاس آنها بهصورت مفهومى حرفى و غيرمستقل است . پس وجود رابط ، همانطور كه خودش در خارج غيرمستقل و عين قيام بهوجود ديگر است ، مفهومى كه ذهن از آن دارد نيز مفهومى حرفى است كه عين قيام به دو مفهوم ديگر است . توضيح بيشتر دربارهء اين مطلب در فصل آينده خواهد آمد .
مقدمهء دوم : هيچ مفهوم حرفيى ماهيت نيست .
نتيجه : وجود رابط داراى ماهيت نيست .
دليل مقدمهء دوم خود مبتنى بر دو مقدمهء ديگر است :
الف ) ماهيت مفهومى است كه در جواب « چيست آن ؟ » واقع مىشود .
اين مقدمه دقيقا از تعريف ماهيّت اخذ شده است . در تعريف ماهيت گفتهاند : « الماهية ما يقال فى جواب ما هو » ؛ يعنى ، مفهوم ماهوى مفهومى است كه در جواب « چيست آن ؟ » واقع مىشود . مثلا هنگامى كه زيد را مشاهده مىكنيم در مقام جستجو از حقيقت آن مىپرسيم : « زيد چيست ؟ » در جواب گفته مىشود : « زيد انسان است » ، يا « زيد حيوان ناطق است » و يا وقتى اسبى را مىبينيم سؤال مىكنيم : « اين چيست ؟ » در جواب گفته مىشود « اسب است » يا « حيوان صاهل است » . مفهوم انسان ، حيوان ناطق ، اسب ، حيوان صاهل و نيز مفاهيم حيوان ، ناطق و صاهل همه مفاهيم ماهوى هستند ، زيرا همه در جواب سؤال از چيستى اشيا واقع شدهاند و به عبارت دقيقتر همهء اين مفاهيم محمول قضيهاى واقع شدهاند كه در مقام جواب از سؤال « چيست آن ؟ » گفته شده است و مفهومى كه محمول چنين قضيهاى واقع شود ، بنابر تعريف ، مفهوم ماهوى است .
ب ) هر مفهومى كه در جواب « چيست آن ؟ » گفته شود مفهومى است اسمى و مستقل . اين مطلب امرى است روشن ؛ زيرا همانطور كه در توضيح مقدمهء الف گذشت ، جواب از سؤال « چيست آن ؟ » بالضروره يك قضيه است كه مفهوم ماهوى هميشه محمول آن واقع مىشود و چنان كه كررا در توضيحات اين فصل گفته شد ، مفاهيمى كه موضوع و محمول يك قضيه واقع مىشوند مفاهيمى اسمى هستند و مفهوم حرفى محال است موضوع يا محمول واقع شود ، زيرا
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 264
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص٢٦٤