آنها محال به نظر مىرسد . سالك بايد به حولِ قوهء خدا چنان عزمى داشته باشد تا در برابر همهء اين مشاكل ايستادگى نمايد و با حربهء صبر و توكل ، همهء آنها را نابود سازد و با توجه به عظمت مقصد ، از اين بادهاى مَخوف كه عايق و مانع راه خدا هستند ، نهراسد و به هيچ وجه به خود بيمى راه ندهد :
« وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ »
« 1 »
« وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ »
. « 2 » مدارا
و اين از اهم امورى است كه بايد سالك الىاللَّه آن را رعايت كند ، چه اندك غفلتى در اين امر سبب مىگردد كه علاوه بر آنكه سالك از ترقى و سير باز مىماند ، بلكه براى هميشه به كلى از سفر ممنوع خواهد شد . سالك در ابتداى سفر در خود شور و شوقى زايد بر مقدار متَرقَّب مىيابد و يا در بين سفر ، هنگام ظهور تجليات صُوريهء جماليه ، عشق و شور وافرى در خود حس مىكند و در اثر آنها تصميم مىگيرد اعمال كثيرهء عباديهاى را به جاى آورد ، لهذا اكثر اوقات خود را صرف دعا و ندبه مىنمايد ، به هر عمل دست مىزند و از هر كس كلمهاى مىآموزد و از هر غذاى روحانى لقمهاى برمىدارد . اين طرز عمل ، علاوه بر آنكه مفيد نيست ، زيانآور است ، چون در اثر تحميل اعمالِ گران بر نفس ، ناگهان در اثر فشارى كه بر نفس وارد شده ، نفس عكسالعمل نشان داده و عقب زده و بدون گرفتن نتيجه ، سالك از همهء كارها مىماند و ديگر در خود ميل و رغبتى براى اتيان جزئىترين جزء از مستحبات احساس نمىكند .
و سر اين افراط در عمل و تفريط نهايى اين است كه ميزان و ملاك در اتيان اعمال
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيهء 160 : [ و بايد مؤمنان بر خداوند توكل كنند . ]
( 2 ) . ابراهيم ، آيهء 12 : [ و بايد توكلكنندگان بر خداوند توكل كنند . ]