آسمانى متوجه شخص رسول اكرم صلى الله عليه و آله بود ! و ديگران در پيروى راه وحى و احكام آسمانى آزاد بودند . در اين صورت اين همه خطابات عمومى قرآنى :
« يا أَيُّهَا النَّاسُ » *
،
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » *
و نظاير آنها يعنى چه ؟ اين همه بشارتها به پيروان وحى يعنى چه ؟ و اين همه تهديد متخلفين براى چه ؟ يا بگوييم دعوت رسول اكرم صلى الله عليه و آله به سوى شريعتى كه آورده بود ، پس از ابلاغ دين آسمانى قهراً جنبهء پيشنهادى داشت به اين تقريب كه لازم معناى
« وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ »
اين است كه شما انسانها پس از اين تاريخ از هدايت وحى و پيروى شريعت آسمانى آزاديد و طبق عقولتان كه تكامل يافته ، روش زندگى خود را تشخيص داده ، به راه بيفتيد و من اين مواد و مقررات را تنظيم كرده و به سوى شما آوردهام ، به شما پيشنهاد مىكنم كه آنها را با عقول خود بسنجيد اگر تصديق كرد بپذيريد و مورد عمل قرار دهيد . اين معنا در حقيقت برمىگردد به مدنيّت دموكراسى كه به موجب آن ، مقررات اجتماعى در آن تابع خواستهء اكثريت مردم مىباشد . ولى بايد ديد كه رسول اكرم صلى الله عليه و آله كدام يك از اين همه احكام و تكاليف مانند : نماز و روزه و زكات و حج و جهاد و غير آنها را بعد از نزول ، در معرض شورا آورده ، بعد از تحصيل رضايت اكثريت آرا ، اجرا نمود ؟ اين مطلبى است كه در تواريخ و سير نمىتوان حتى نمونهاى برايش پيدا كرد .
آرى گاهى آن حضرت در كيفيت پياده كردن يك حكم فعلى و نحوهء امتثال تكليف الهى در كارهاى اجتماعى « شور » مىفرمود ، چنان كه در جنگ احد در اينكه آيا در داخل شهر به دفاع پردازند يا در خارج شهر و مانند آن ، به مشورت پرداخت . و البته اصل عمل به تكليف ، غير از نحوهء عمل به تكليف است .
يا بگوييم معناى آيهء كريمهء
« وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ »
اين است كه نظر به اينكه نبىاكرم صلى الله عليه و آله رسول است ، دينى كه آورده دين جدى شماست ولى چون نبوت با وى ختم شده ، اگر بعد از اين عصر مادهاى از مواد دينى با مصلحت وقت مطابقت نداشت و مخالف آن بود آن را طبق سنجش عقلى تغيير داده حكمى تازه و مطابق