بنابراين آيه مباركه آنچه بر رسول الله و مؤمنين جايز نيست ، استغفار است براى مشركين در وقتى كه براى آنان روشن باشد كه آنان از دوزخيان هستند ؛ و همچنين نسبت به حضرت ابراهيم نيز مطلب اينچنين است كه بعد از آنكه بر او روشن شد كه آذر دشمن خداست از او تبرّى جست ؛ و استغفار او قبل از اين مرحله بوده است .
و لذا در سورهء توبه خداوند رسولش را از دعاى بر آنان و قيام بر قبر آنان بر حذر داشته است :
وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ .
« 1 » و در همين سوره فرمايد :
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ .
« 2 » و ليكن از آيهاى كه در سورهء ممتحنه ذكر شد :
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ
و سپس از استثنائى كه مىزند
إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ .
« 3 » استفاده مىشود كه گرچه اين وعدهء استغفار در وقتى بوده است كه براى ابراهيم دشمنى آذر نسبت به خدا روشن نبوده است .
ولى در عين حال در حال كفر خوب نيست وعدهء استغفار بكافر داده شود مطلقا ؛ و لذا در اين آيه حتّى از نظير اين نوع استغفار خاصّ كه از روى وعده هم بوده است ، و قبل از روشن شدن دوزخى بودن كافر هم بوده است ؛ مؤمنين را بر حذر داشته است .
هامش
مشركين طلب آمرزش و غفران كنند و اگر چه آنان از خويشاوندان بوده باشند ؛ بعد از آنكه بر آنان روشن شده باشد كه آنان از اهل دوزخ هستند - و طلب آمرزشى كه ابراهيم براى عمّش آذر نمود ، نبود مگر از روى وعدهاى كه به او داده بود ؛ و ليكن چون بر ابراهيم روشن شد كه او دشمن خداست ، از او بيزارى نمود ؛ و ابراهيم حقّا مرد خدا ترس و بردبارى بود .
( 1 ) و براى احدى از آنان كه مرده است هيچگاه درود مفرست و دعا مكن ! و بر بالاى قبر او نايست ! چون آنان به خدا و رسولش كافر شدند و در حال فسق و كفر از دنيا رفتند .
( 2 ) براى آنان طلب آمرزش كنى يا نكنى تفاوتى ندارد : اگر براى آنان هفتاد بار طلب آمرزش كنى ؛ خداوند هيچگاه آنان را نخواهد آمرزيد ! بعلّت آنكه آنان به خدا و رسول خدا كافر شدهاند ؛ و خداوند گروه فاسق را هدايت نمىنمايد .
( 3 ) بدرستى كه براى شما مادّهء تأسّى خوبى است دربارهء ابراهيم و آن كسانى كه با او بودهاند .
مگر قول ابراهيم به پدرش ( به عمويش ) كه من البتّه براى تو طلب آمرزش خواهم نمود .