« إشراق حكميّ
وجود كلّ ممكن عين ماهيته خارجا ، و يتّحد بها نحوا من الاتحاد ، و ذلك لأنّه لمّا ثبت و تحقق ممّا بيّنّا أنّ الوجود الحقيقي - الذي مبدأ الآثار و منشأ الأحكام و به يكون الماهية موجودة و به يطرد العدم عنها - أمر عينى ؛ فلو لم يكن وجود كلّ ماهية عينها و متّحدا بها ، فلا يخلو إمّا أن يكون جزءا منها أو زائدا عليها ، عارضا لها ، و كلاهما [ 1 ]
شرح
[ 1 ] فرد و مصداق بالذات مفهوم وجود و موجود ، نفس وجود خاص خارجى است كه بالذات طارد عدم از ماهيت است و ماهيت بدون اعتبار چنين حقيقتى موجود نمىباشد ، مصداق بالذات هر مشتقى نفس مبدأ آن مشتق است . بنابراين از براى مفهوم وجود فردى غير از حصص وجودى متحقق در عين است ، چنين مصداقى در خارج عين ماهيت است و تحققى سواى تحقق ماهيت ندارد ؛ اگر وجود در خارج عين ماهيت نباشد ، از چند صورت خارج نيست : يا بايد جزء ماهيت باشد يا ماهيت جزء وجود باشد « 1 » ، يعنى وجود ، مركب باشد يا وجود ، عارض بر ماهيت باشد ، يعنى قائم باشد به ماهيت نظير قيام صفاتى كه منضم به موصوف خود مىباشند ، يا آن كه ماهيت عارض بر وجود است . يا وجود با ماهيت دو صفت براى موصوف واحدند يا آن كه ماهيت و وجود هر دو موصوفند به صفت واحد ، يا آن كه وجود عارض بر ماهيت ، ولى در خارج متحدند و تابع ماهيت است ، يا ماهيت
هامش
( 1 ) . ملا صدرا با براهين متعدد در اين كتاب و كتب ديگر خود ، بساطت وجود را اثبات نموده است .
نگارنده ، در نفى تركيب از وجود به طور تفصيل - در اطراف اين مطلب « في أنّ الوجودات هويات بسطة و أنّ حقيقة الوجود ليست معنى جنسيا و لا نوعيا و لا كليا مطلقا » كه از مصدر تأله صدر الدين شيرازى صادر شده است - در رسالهء هستى از نظر فلاسفه و عرفان تحقيقاتى نموده است ، ر . ك : كتاب مزبور از صفحهء 49 تا 70 و نيز ر . ك : أسفار ، ج 1 ، صص 50 - 51 ؛ تعليقات ملا صدرا بر شرح حكمة الإشراق ، چاپ سنگى ، ص 304 و بدايع الحكم ، از ص 256 تا 262 و 203 - 204 . مطالب آقا على مدرس در اين باب از هر جهت نظير ندارد و محققانه وارد اين بحث شده است - شكر اللّه سعيه و قدس اللّه نفسه - .