الماهية من حيث التحقق لا تقدّم لأحدهما على الآخر و لا تأخّر عن الآخر ، بل هما معا في الواقع و بعد التحليل ينسب التحقق بالوجود أوّلا و بالماهية ثانيا و هذا أيضا حاصل ما في الحاصل .
شرح
نداريم و ملاك ، تركيب اتحادى وجود با ماهيت نيست ، بلكه ملاك ، عدم تعدد واقعى وجود و ماهيت است . و گرنه به نظر تحقيق ، عرض و موضوع با يكديگر متحدند و وجودى واحد داراى دو درجه و دو مرتبه است ، معذلك مورد قاعدهء فرعىاند . اتحاد عرض با موضوع غير از اتحاد وجود با ماهيت است . فناى ماهيت در وجود در جميع مواطن وجودى است نه در بعضى از مواطن .
تركيب اتحادى اقسامى دارد :
يك قسم مثل تركيب ماده و صورت است .
قسم ديگر ، تركيب بين عرض و موضوع است كه اتحاد خارجى آنها موجب صحت حمل است ، النهايه اين اتحاد با اتحاد ماده و صورت فرق دارد ؛ زيرا ماده امرى بالقوه و لا متحصل و مبهم است . بنابر مذاق مصنف ( صدر المتألهين ) قوه با فعليت تباين ندارد و به يك وجود موجودند ، چون اگر جهت قوه بما هى قوه تحقق خارجى داشته باشد ، خودش امرى بالفعل و داخل يكى از انواع موجود در نظام وجود خواهد بود ، در حالى كه ماده فانى در صورت و صورت مقوم و محصل خارجى آن است و به عينه حال ماده نسبت به صورت حال جنس نسبت به نوع است ، لذا گفته مىشود : « الإنسان جسم نام ، حساس ، متحرّك بالإرادة ، مدرك للكيات » و صحت حمل دليل بر اتحاد آنهاست ، ولى عرض كه از حالات و نعوت جسم است و بعد از تماميت ذات جوهر ، عروض پيدا مىنمايد ، نمىشود در مرتبهء ذات و حقيقت جسم موجود باشد . لذا جمعى بلكه همهء محققين قبل از صدر المتألهين تركيب عرض با موضوع را تركيب انضمامى مىدانستهاند .
به نظر تحقيق چون عرض به حسب وجود خارجى از شئون و تجليات جوهر است و مرتبهاى از مراتب جوهر محسوب مىشود و وجودى واحد به واسطهء اتحاد در مرتبهاى از مراتب ، به جوهر مرور نموده و به عرض مىرسد ، تركيب اتحادى و صحت حمل ، دليل