الحقيقة حسب انفراض الحدود غير المتناهية » .
شرح
مىنمايد ؛ حدودى كه از انقسام حاصل مىشود نزد قوم « مشاء » انواع متباين به فصول منطقى مىباشد . « 1 » اگر وجود ، در وحدت و كثرت و شدت و ضعف و تقدم و تأخر تابع ماهيت باشد و ماهيت امرى موجود و متحصل و اصالت ، به شيئيت ماهيات اختصاص داشته باشد ، بايد انواع غير متناهى بالفعل بين مبدأ و منتهى محقق شوند ، لازم اين قول ، تشافع حدود و تتالى آنات است .
ولى اگر وجود ، امرى اصيل باشد ، اين اشكال وارد نمىآيد به جهت آن كه تمامى اين امور غير متناهى كه در شىء متحرك و امر متصل ، تحقق پيدا مىنمايند ، به يك وجود موجودند ، و وجود واحد تمام اين مراتب را در بردارد « به نحو قوه نه فعليت » و هر متصلى انقسامات الى غير النهايه را قبول مىنمايد ، ليكن جميع اين حدود ، بالفعل موجود نيستند .
اگر قائلى بگويد : ماهيت واحد كه يك فرد از سواد باشد ، واجد جميع اين حدود ماهوى مىباشد همان طورى كه در وجود گفتيد به اين تقرير : حدودى كه از حركت در كيف مثلا تحقق پيدا مىنمايد در هر آنى از آنات حركت ، حد سابق ، متضمن در حد فعلى و حد فعلى ، متضمن و فانى در حد لاحق مىباشد ؛ به عبارت ديگر دائما يك فرد از سواد به حسب قوت ذات و تماميت جوهر ، واجد جميع حدود قبلى مىباشد ، مثل وجدان هر قوى تمام شئونات مادون را به نحو اعلا و اتم .
جواب مىدهيم : معناى تشكيك در ماهيت همين است كه ماهيت واحد ، داراى عرض عريض و به نحو اعلا و اتم واجد كمالات مادون باشد . كسانى كه تشكيك در افراد ماهيت واحد را قائلند ، اين اشكال بر آنها وارد نمىآيد . اين برهان ، برهان نقضى است ؛ كسانى كه قائل به أصالت ماهيتند و معذلك در وجود ، تشكيك قائلند ، بايد ماهيت را اصل ندانند .
مرحوم آخوند ملا على نورى ( قده ) در حواشى بر اين كتاب گفته است : « يمكن أن يقال : إنّ أبعاض المتّصل الواحد ، و حدوده المختلفة بالشدّة و الضعف ليست موجودة بالفعل فيه بل بالقوّة ، و ما حكمنا من الاختلاف النوعي إنّما يتصوّر في المراتب التي هي بالفعل » . « 2 » اين
هامش
( 1 ) . همان ، ج 1 ، صص 436 - 437 و ج 4 ، ص 276 .
( 2 ) . كتاب المشاعر ، ص 32 ، حاشيه ، چاپ سنگى .