مطالب گذشته را تكرار نمىكنيم ليكن بيان فخر رازى در اثبات اعتقاد بجبر به نظر ما چون خالى از نقص نيست چند مطلب را يادآورى مىنماييم :
1 - خواجه در « تلخيص المحصّل » يادآور شد كه « معتزله » در قول به اختيار ، ادّعاء ضرورت مىكنند و فخر رازى مىخواهد با دليل قول به اختيار را انكار نمايد « 1 » .
فخر رازى در « معالم اصول الدين » كلامى دارد در تأييد اين قول خواجه و آن چنين است :
« مخالف ما كه قائل به اختيار است مدّعى است علم به اينكه انسان فاعل فعل خود است يك علم ضرورى است » « 2 » .
بنابراين فخر رازى اعتراف دارد كه خصمش در قول به اختيار ، ادّعا ضرورت مىكند همانگونه كه خواجه بيان نمود ؛ لازم مىآيد استدلال بر نفى اختيار استدلال بر نفى ضرورت باشد كه درست نيست .
2 - فخر رازى دليل ردّ « نظريّهء جبر » را از طرف قائلين به اختيار چنين بيان كرد :
« اگر فعل انسان را مخلوق خدا بدانيم ، چنانچه خدا آن فعل را خلق كرده باشد كه واجب است و اگر خلق نكرده باشد كه ممتنع است و فعل واجب و ممتنع هم خارج از حيطهء قدرت انسان است بنابراين چگونه ممكن است انسان مورد امر و نهى قرار گيرد » . سپس جواب داد :
« اين محذور در قول به اختيار هم وجود دارد چون در صورت تساوى داعى بر فعل و داعى بر ترك ، آن فعل ممتنع است و اگر داعى يكى از فعل يا ترك راجح بود راجح ، واجب و مرجوح ممتنع خواهد بود ، پس برمبناى اختيار هم چون فعل يا واجب خواهد بود يا ممتنع ، بايد امر و نهى بر انسان درست نباشد » .
فخر رازى بموجب اين گفتار خود محذور قول بجبر را كه در بيان قائلين به اختيار آمده پذيرفت و انكار نكرد و مدّعى شد كه اين محذور براى قائلين به اختيار هم وجود دارد . مىگوييم با پذيرفتن او كه چنين محذورى در قول بجبر است قول « بجبر » از اعتبار ساقط خواهد بود نه قول به اختيار چون آنان اين اشكال را برمبناى قول خود نپذيرفتهاند .
3 - اگر اشكال بر هردو قول - قول بجبر و قول به اختيار - وارد بوده بر فخر رازى لازم بود كه قائل بتوقف شود و يا قول « نه جبر و نه تفويض » را بپذيرد . بعلاوه فخر رازى كه معتقد است اشكال بر هردو قول وارد است انتخاب قول به « جبر » ممكن نخواهد بود چون ترجيح
هامش
( 1 ) . . . . المعتزلة يدّعى الضّرورة فى اثبات الفعل للعبد و هو نيفيه بالدليل . . . - تلخيص المحصّل - صفحهء 142 .
( 2 ) . . . . أمّا الخصم فأنّه قال العلم بكون العبد موجدا لأفعاله ضرورىّ . . . فخر رازى - معالم اصول الدين - ( حاشيهء محصّل ) - المطبعة الحسينيّه - المصر 1323 ه - صفحهء 75 .