نفى فاعليّت و اختيار از خدا هم بنمايد » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
در مسئلهء جبر و اختيار ، فخر رازى دلايلى آورد كه افعال انسان از خدا است نه از خود او .
خواجه بهريك از دلايل او جداگانه پاسخ داد ، ليكن خواجهء طوسى با ابطال « عقيده جبر » چنان نيست كه قول به اختيار را كه نظريّهء معتزله است پذيرفته باشد ؛ بلكه قول « نه جبر و نه تفويض » را برگزيده كه عقيدهء اماميّه است كلامش در « تلخيص المحصّل » همچنين در « شرح رسالة العلم » در اين مورد چنين است :
« قول حق در مسئله جبر و اختيار همان نظريّهء اهل تحقيق است يعنى نه جبر و نه اختيار .
آنكس كه حقيقت اين قول را درنيابد حق را درنيافته است » « 2 » در « شرح رسالة العلم » كلام خود را چنين ادامه مىدهد : حكم به اختيار براى آن است كه بسبب قريب فعل كه انسان است توجّه شده و از سبب بعيد كه خدا است غفلت شده است ، اگر به تمام اسباب فعل توجّه گردد ، معلوم خواهد شد كه نه قول به جبر درست است نه قول به اختيار « 3 » .
هامش
( 1 ) . . . . قوله أنّ ذلك الأشكال لازم على الكلّ ليس بصحيح لأنّ المعتزلّى يدّعى الضرورة فى اثبات الفعل للعبد و هو ينفيه بالدّليل و ايضا . . . وجوب الفعل مع التّرجيح لا ينافى كونه قادرا على الطّرفين و أمّا القول بأنّ ما علم اللّه وجوده واجب لا يفيد نفى كون العبد فاعلا . . . و لو كان مبطلا لأختيار العبد لكان مبطلا لأختياره تعالى . . . خواجهء طوسى - تلخيص المحصّل - ( حاشيهء محصّل ) - انتشارات حسينيّه - مصر 1323 ه - صفحهء 142 .
( 2 ) . . . . قال اهل التّحقيق فى هذا الموضع لا جبر و لا تفويض و لكن امر بين الأمرين فهذا هو الحقّ و من لا يعرف حقيقته وقع فى التحيّر . . . خواجهء طوسى - تلخيص المحصّل ( حاشيهء محصّل ) - المطبعة الحسينيّه - المصر 1323 ه - صفحهء 144 - و شرح رسالة العلم - از كتب خطّى مجلس شورى - شمارهء دفتر ثبت 248 - صفحهء 24 - شماره مجلس شورى 316 / 23 .
( 3 ) . خواجه اعتقادش بر اينكه « فعل » هم از خدا و هم از انسان است ، آنها را در طول هم مىداند چون قدرت انسان از خدا است پس خدا فاعل بعيد و انسان فاعل قريب است . قول ديگر اين است كه استناد فعل به انسان و خدا در عرض هم است انسان كه فاعل قريب است خدا هم فاعل قريب است چون خدا در عين قرب بعيد و در عين بعد قريب است ، وجود انسان كه حقيقتا منسوب بحقّ تعالى است و شأنى از شئون او است فعل انسان نيز حقيقتا منسوب به حق تعالى و شأنى از شئون او است ؛ نظير فعل صادر از حواسّ در عين استناد بحواسّ ، حقيقتا نيز مستند به « نفس » است اين قول مستند است به راسخون در علم . قول خواجه در شرح منظومه اين است « . . . و هو فى عين كونه فعل اللّه تعالى فعلنا - حاجى سبزوارى - شرح منظومهء حكمت - صفحهء 176 - س 1 .