پيروى از آيات متشابه قائل بتجسّم شدند و بعضى صفات معانى همچون علم و قدرت و اراده و . . . را نفى كردند و « ابو الحسن اشعرى » در رد اين بدعتها به ادله عقلى متوسل شد ، ليكن متاخرين با اين روش تحت عنوان عدم سازگارى فلسفه با دين مخالفت نمودند كه نخستين آنان غزالى بود ، سپس گروهى در اين روش از او پيروى كردند كه از آن جمله است امام فخر رازى . . . » « 1 » .
فخر رازى را هم مخالفتهايى با ابو الحسن اشعرى است كه ميتواند مويد اين نظر ابن خلدون باشد ، از جمله اينكه در محصّل مىگويد :
« ابو الحسن اشعرى و پيروانش بر اين عقيدهاند كه حق تعالى بصفت بقاء باقى مىباشد و صفت بقاء را هم زايد بر ذات حق تعالى مىدانند امام الحرمين با او مخالفت نموده و عقيده او را باطل معرفى كرده است و حق هم با امام الحرمين است ، چون رجحان بقاء وجود حق تعالى را معلول علتى دانستن ، محال است « 2 » » .
شهرزورى در تاريخ الحكماء تشكيكات فخر رازى را بر بلند پروازى و جاهطلبى او معرفى مىكند كه او را قدرت درك حكمت نبوده است ، مع الوصف به شرح و تفسير سخنان حكماء پرداخته ، در اثر كجى ذهن و عدم فهم كلمات حكماء پيشين ، تشكيكات واهى بر آنان وارد كرده است « 3 » .
فخر رازى خود انگيزه ديگرى را در تشكيكاتى كه بر كلمات بو على در حكمت وارد نموده چنين يادآورى مىنمايد : « در تفسير الفاظ و عبارات اشارات بو على ، بر خود عهد بسته بودم و خود را ملتزم نموده بودم چنانچه در اثناء تفسير ، به فوائد و نكات سودمندى دست يافتم ديگران را نيز آگاه نمايم كه من بمطالبى اطلاع يافتهام كه حكماء پيشين را بر آنها آگاهى نبوده است ، اگر چنين عهدى بر خود نبسته بودم ، اقدام به اعتراض نمىنمودم و در طرح اين گونه اعتراضات عمرم را تضييع نمىكردم « 4 » » .
در وصيتنامهاش هم مىگويد :
هامش
( 1 ) . ترجمه مقدمه ابن خلدون بقلم پروين گنابادى - ج 2 صفحهء 593 ببعد .
( 2 ) . ذهب ابو الحسن الاشعرى و اتباعه الى ان الله تعالى باق ببقاء يقوم به و ذهب امام الحرمين الى نفيه و هو الحقّ لنا . . . . محصل - صفحه 126 .
( 3 ) . كنز الحكمه - ترجمه تاريخ الحكماء شهرزورى - از ضياء الدين درّى ج 2 - صفحه 953 .
( 4 ) لولا انى التزمت على استخراج الفوائد من الفاظ هذا الكتاب تنبيها « للمقلده على وقوفى من هذا الكتاب على ما لم يقف عليه احد به من سبقنى و انّى ما اقدمت على الاءعتراض جزافا و الا لما كنت اجوّز تضييع زمانى فى مثل هذه الكلمات . . . . - شرح اشارات فخر رازى - ج 1 صفحه 107 سطر 33 ببعد .