2 - دلالت لفظ بر معنى ، تابع قصد و اراده است ( صفحه 53 ) .
3 - تعريف مركب از جنس و فصل كه بر خلاف ترتيب طبيعى باشد ، رسم است نه حد ( صفحه 54 ) .
4 - در عكس مستوى ، شرط بقاء صدق فقط در صحت عكس كافى است و شرط بقاء كذب لازم نيست ( صفحه 55 ) .
5 - مقولات عشر از مباحث منطقى نيست . در « شرح منطق اشارات » مىگويد :
« معلم اول - ارسطو - تعليم خود را از مقولات عشر آغاز نموده ، آن را شبيه مصادره براى علم منطق قرار داده ، نه جزئى از مباحث آن ، ديگران بدون توجه به اين مطلب ، به پيروى از ارسطو آن را در منطق آوردهاند « 1 » .
6 - علم حق تعالى ، علم حضورى است ، نه حصولى - كه همان اعتقاد حكماء اشراق است - ( صفحه 117 ) .
7 - « مكان » عبارت از « بعد » است - يعنى امتدادى است داراى طول و عرض و عمق ، مانند درون كوزه كه مكان براى آب است - خواجه در « تجريد الكلام » مىافزايد آن علائم كه براى « مكان » گفته شده با بعد مطابقت دارد كه عبارتند از : متمكن بتواند در مكان استقرار يابد . ديگر آنكه ابعاد متمكن ، با ابعاد مكان برابر باشد . « 2 »
البته اين ابعاد سهجانبه يا فضاى خالى و بعد مفطور ، همان خلاء است و در جاى خود آورديم كه خواجه خلاء را باطل مىداند ( صفحه 84 ) .
5 - انگيزه فخر رازى در تشكيك بر مقالات بو على
ابن خلدون در مقدمه تاريخ خود تشكيك فخر رازى را در مسائل فلسفى بعنوان تضعيف مبانى فلسفى و دفاع از دين معرفى مىكند و چنين مىگويد : « در اثر گذشت زمان در اصول دين كه عبارتند از : ايمان به خدا ، فرشتگان ، كتب آسمانى و پيامبران و . . . . بدعتهايى بوجود آمد و بعضى به
هامش
( 1 ) . . . . قد يعترض على ساير المنطقيّين فان مقدمهم الذى هو المعلم الاول افتح تعليمه بذكر المقولات العشر و جعلها شبيه مصادرة لهذا العلم ، لا جزء منه و تبعه الجمهور فى ذلك . . . و لا شك فى ان النّظر فى ذلك ليس من المباحث المنطقيه . . . - خواجه نصير الدين طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران - 1377 ه - ج 1 - صفحهء 83 .
( 2 ) . . . . المكان هو البعد ، فان الامارات تساعده . . . خواجه نصير الدين طوسى - تجريد الكلام - نقل از شرح علامه - انتشارات مصطفوى قم - صفحهء 111 .