اختلاف آراء يك نفر در يك مسئله بدون تعدد اعتبار باشد مانند اختلاف آراء يك فقيه در يك مسئله كه گاه حكم بوجوب مىكند در مسألهاى و گاه حكم به كراهت در آن مىدهد ، و گاه اختلاف راى از يك شخص در مسئله واحد ، به لحاظ مقتضاى زمان و رعايت افكار جامعه و هماهنگى با عقايد افراد بانفوذ است و يا به جهت اظهار تبحّر در علوم است كه شخصيت امروز من با شخصيت روز گذشته من ، متفاوت است بنا به مفاد قضيهء « انا فى كل يوم رجل » مسلما رشد علمى و تكامل فكرى با گذشت زمان و پشتكار ، متفاوت مىشود مرحوم آيت ا . . . ابو الحسن شعرانى در اين مورد چنين مىگويد : « اعلم و افقه علماء ، اختلاف در فتاويش ، بيش از ديگران است كه در فقاهت بدان رتبه نرسيدهاند ، مثلا علامه حلى قدس سره گوئى در هر كتاب عليحده اجتهاد كرده و هروقت فتوائى مىداد ، نظر تازه مىكرد و ناچار در فتاويش خلاف مىافتاد و آن را كه بينى در همهء عمر بر يك فتوى باقى ماند ، دليل آن است كه در همهء عمر بيش از يكبار اجتهاد نكرد و فرصت بيش از آن نيافت ، اگر او نيز دو بار و سهبار اجتهاد مىكرد اعتماد بر راى اول نمىنمود و در فتاويش عدول مىكرد . . . . » « 1 » .
استاد مدرس رضوى در كتاب « احوال و آثار خواجه » در مورد رفع اختلاف آراء خواجه چنين مىگويد : عقايد خواجه را بايد بيشتر در كتب كلامى آن بزرگوار خصوصا در كتاب تجريد الأعتقادش جستجو كرد ، چه خود او در ابتداى اين كتاب مىگويد : « اين كتاب را به بهترين اسلوب ، ترتيب و تنظيم نمودم و آنچه را كه بدليل بر من ثابت شده و معتقد خويش قرار دادهام در اين كتاب درج كردهام « 2 » ، اما در شرح اشارات با آنكه از كتب مهم فلسفى او است نمىتوان آراء او را بدست آورد چه در ابتداى آن ملتزم شده كه فقط شارح باشد ، نه جارح و فقط مقصود شيخ را در آن كتاب به بيان رسا توضيح داده باشد » « 3 » .
اما حاجى ملا هادى سبزوارى بيان ديگرى دارد كه به واقع نزديكتر است و آن اينكه نظر صحيح خواجه را بايد از كتب فلسفى او بدست آورد ، آنچه در كتب كلامى خود با فلاسفه مخالفت نموده به لحاظ اين بوده كه بعنوان يك متكلم سخن گفته و رعايت حال آنان را نموده است كه عبارت وى چنين است : « على انّه بما هو متكلم يتكلم هكذا » « 4 » يعنى بعنوان يك متكلم سخن
هامش
( 1 ) . نثر طوبى يا لغات القرآن - ج 1 - صفحهء 232 .
( 2 ) . مجيب الى ما سئلت من تحرير مسائل الكلام و ترتيبها على ابلغ النظام . . . مما قادنى الدّليل اليه و قوى اعتمادى عليه . . . خواجه نصير طوسى - تجريد الكلام - نقل از شرح علامه حلى - مطبعه علميه قم - صفحه 5 .
( 3 ) . احوال و آثار خواجه - صفحه 184 و 185 .
( 4 ) . حاشيه حاجى سبزوارى بر سطر 10 از صفحه 184 شرح منظومه .